اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٠٥ - دليل اوّل

نتيجه: ما وقتى به عقل مراجعه مى‌كنيم در ارتباط با شرطيت عقلى علم، [١] چيزى جز قاعده‌ «قبح عقاب بلابيان» مطرح نيست و اين قاعده هم موضوع قبح را عبارت از عقاب قرار داده نه تكليف. در مورد مسأله قدرت هم همين‌طور است. مثلًا آيه شريفه «يا ايّها الذين آمنوا كُتب عليكم الصّيامُ» [٢] روزه را بر همه مكلفين- حتى كفار- واجب كرده است. [٣] حال اگر كسى عقلًا قدرت بر روزه گرفتن نداشته باشد، عقل مى‌گويد: «چنين كسى در مخالفت معذور است و عقاب او قبيح است» نه اين كه تكليفْ شامل او نشود. همان عقلى كه‌ «عقاب بلابيان» را قبيح مى‌داند، «عقاب مع العجز» را هم قبيح مى‌داند.

ولى موضوع قبح در هر دو، عبارت از عقاب است. و عقاب هم در جايى مطرح است كه تكليفى در كار بوده و مخالفتى تحقق پيدا كرده باشد.

ادلّه ديگر بر نفى شرطيت علم و قدرت نسبت به تكليف:

ما در اينجا ادلّه ديگرى داريم كه شرطيت علم و قدرت را نسبت به تكليف نفى مى‌كند كه لازم است آنها را نيز مطرح كنيم:

ادلّه نفى شرطيت علم:

دليل اوّل:

در ساير واجبات مشروط، اگر ما شك در تحقق شرط داشته باشيم،

[١]- تعبير به شرطيّت، به جهت ضيق عبارت است و الّا در اينجا اصلًا شرطيّتى مطرح نيست. معناى شرطيّت- چه در شرايط عقليّه و چه در شرايط شرعيّه- فرقى نمى‌كند. فقط حاكم به شرطيّت فرق دارد.

[٢]- البقرة: ١٨٣

[٣]- همان گونه كه اشاره كرديم؛ ذكر «يا أيها الذين آمنوا» به معناى اختصاص حكم به مؤمنين نيست بلكه اين به جهت تجليل از مؤمنين و امثال آن مى‌باشد و حكم شامل كفار هم مى‌شود.