اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٥٠٥ - مقام اوّل معناى روايت

خودش را معصيت كرده است. سپس امام عليه السلام عصيان خدا را معنا كرده مى‌فرمايد: «إنّ ذلك ليس كإتيانه ما حرّم اللَّه عليه من نكاح في عدّة و أشباه ذلك» اين عمل مانند اين نبوده كه نكاحى كه خدا براى او حرام كرده- مثل نكاح در عدّه- را انجام داده باشد. [١] بنابراين از روايت استفاده مى‌شود كه «لم يعص اللَّه» به لحاظ اين است كه ازدواج حرامى انجام نداده است و «إنّما عصى سيّده»، به لحاظ اين است كه او بدون اجازه مولا اقدام به چنين كارى كرده است. با توجه به شباهت بسيار زياد الفاظ و احكام مطرح شده در اين دو روايت و اتحاد راوى هر دو، به نظر ما اين‌گونه موارد يك روايت است ولى نقل‌ها تفاوت دارد. اگرچه صاحب وسائل رحمه الله آن را روايت مستقلى قرار داده است. البته ما فعلًا روى اين نكته تكيه نداريم كه آيا اين يك روايت است يا دو روايت؟ به‌هرحال مؤيد چيزى است كه ما مطرح كرديم. ولى در اينجا روايت ديگرى وجود دارد كه چون راوى آن شخص ديگرى است، روايت مستقلى به حساب مى‌آيد و آن صحيحه منصور بن حازم است. منصور بن حازم از امام صادق عليه السلام سؤال مى‌كند «في مملوك تزوّج بغير إذن مولاه، أ عاص للَّه؟» آيا مملوكى كه بدون اذن مولايش تزويج كرده، معصيت خدا كرده است؟ «قال: عاص لمولاه» امام عليه السلام فرمود: او عصيان مولاى خود را كرده نه عصيان خداوند را. «قلت:

حرامٌ هو؟» يعنى آيا اين شخص يك حرام شرعى انجام داده است؟ «قال: ما أزعمُ أنّه حرامٌ» يعنى من معتقد نيستم كه او عمل حرامى انجام داده باشد. «و قل له أن لا يفعل إلّا بإذن مولاه». [٢] آنچه گفتيم در ارتباط با معناى روايت بود. ملاحظه گرديد كه ما معناى سومى را مطرح كرديم كه نه با معناى شيخ انصارى رحمه الله تطبيق مى‌كند و نه با معناى مرحوم آخوند.

[١]- من لا يحضره الفقيه، ج ٣، ص ٤٤٦ و وسائل الشيعة، ج ١٤ (باب ٢٤ من أبواب نكاح العبيد و الإماء، ح ٢، با اندكى تفاوت در الفاظ).

[٢]- وسائل الشيعة، ج ١٤، (باب ٢٣ من أبواب نكاح العبيد و الإماء، ح ٢)