اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٧٨ - تخيير در مورد اقلّ و اكثر

و عنوان اقلّ و اكثر در كار نباشد- مثل خصال سه‌گانه كفاره افطار عمدى در ماه رمضان- تصوير واجب تخييرى ممكن است امّا در جايى كه دو طرف واجب تخييرى از يك جنس باشند ولى ارتباط بين آنها ارتباط اقلّ و اكثر است، آيا تصوير واجب تخييرى در مقام ثبوت ممكن است؟ مثلًا: در مورد تسبيحات اربعه در ركعت سوّم و چهارم نماز، نوع فقهاء قائل به تخييرند [١] يعنى مى‌گويند: «مى‌توان تسبيحات اربعه را يك بار خواند يا سه بار». قائلين به تخيير در مورد تسبيحات اربعه مسئله را به دو صورت مى‌توانند مطرح كنند: ١- تسبيحات اربعه براى بار اوّل، واجب تعيينى و براى بار دوّم و سوّم به عنوان مستحب مطرح است كه انسان مى‌تواند آنها را انجام دهد يا ترك كند. در اين صورت مسأله تسبيحات اربعه ارتباطى به بحث واجب تخييرى پيدا نمى‌كند. ٢- از اوّل مولا گفته باشد: «يجب عليك التسبيحات الأربعة إمّا واحدة و إمّا ثلاثة» به‌گونه‌اى كه «إمّا ثلاثة» به عنوان عِدل واجب تخييرى باشد. در اين صورت بحث است كه آيا چنين چيزى قابل تصور است؟ اقلّ و اكثر بر دو قسم است: قسم اوّل: اقلّ- علاوه بر ذات اقلّ- داراى قيد «بشرط لا من الأكثر» باشد. اين قسم- در واقع- اقلّ و اكثر نيست و از بحث ما خارج است. بلكه اين‌ها دو امر متباين مى‌باشند چون «اقلّ مقيّد به شرط لا از اكثر» در ضمن اكثر تحقق ندارد. اگر اكثر تحقّق پيدا كرد، فقط اكثر تحقّق دارد و اگر اكثر تحقّق پيدا نكرد، اقلّ تحقّق دارد. قسم دوّم: اقلّ- در ارتباط با زياده- لا بشرط باشد، به‌گونه‌اى كه اگر اكثر تحقق پيدا كرد، اقلّ هم در ضمن آن تحقق پيدا كرده است.

[١]- البته بعضى از فقهاء- چون مرحوم بروجردى- قائل به احتياط وجوبى در مورد سه مرتبه بودند.