اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٠٩ - رجوع به بحث ترتب

نتيجه بحث در ارتباط با شرطيت علم و قدرت براى تكليف‌ از آنچه گفته شد معلوم گرديد كه آنچه به عنوان اصل مسلّم تلقى شده كه قدرت و علم از شرايط عامّه تكليف است، درست نمى‌باشد بلكه آنچه مطرح است اين است كه جاهل و عاجز معذورند و عقاب آنان قبيح است. امّا تكليف عام، هم به جاهل و عاجز متوجه است و هم به عالم و قادر.

رجوع به بحث ترتب‌

يادآورى: قائل به ترتب مى‌خواست براى صحّت عبادت در مثل مسأله صلاة و ازاله، امرى براى صلاة درست كند تا اين كه اگر كسى ازاله را ترك كرد و نماز را انجام داد، عبادت او صحيح و مأمور به باشد. آيا با توجه به مسائلى كه ما ذكر كرديم، براى رسيدن به اين هدفْ نيازى به مسأله ترتّب وجود دارد؟ يعنى آيا ضرورتى وجود دارد كه ما بر خلاف ظواهر شرعيه- كه هيچ‌گونه اشتراطى نه در امر به اهم وجود دارد و نه در امر به مهم‌ [١]- مسأله ترتّب را مطرح كنيم؟ يا اين كه نيازى به مسأله ترتب وجود ندارد و اگر هم صحّت عبادت نياز به امر داشته باشد، امر بالفعل وجود دارد و به نحو اطلاق هم مى‌باشد، هم در ناحيه اهمّ و هم در ناحيه مهم- ولى در اينجا مى‌خواهيم با توجه به مطالبى كه مطرح كرديم‌ [٢] نتيجه‌گيرى كنيم، پس مى‌گوييم: مسئله داراى چند صورت است: صورت اوّل: اين است كه مكلّف در مقابل يك تكليف قرار گرفته باشد، مثل اين‌

[١]- مثل اين كه امر به صلاة، مشروط به عصيان امر به ازاله يا عزم بر عصيان آن باشد.

[٢]- يادآورى: عمده مطالب مذكور عبارتند از: الف: خطابات عامّه به خطابات متعدّده انحلال پيدا نمى‌كند. ب: علم و قدرت به عنوان شرط در تكاليف مطرح نيست. ج: تزاحم بين ازاله و صلاة، تزاحم ميان دو طبيعت نيست بلكه اين تزاحم مربوط به حالات مكلّف است.