اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٧٩ - تحقيق بحث

اين قسم از اقلّ و اكثر مورد بحث ماست. به عبارت روشن‌تر: اقلّ و اكثرى مورد بحث ماست كه در صورت اتيان اقلّ، يك طرف واجب تخييرى اتيان شده باشد و در صورت اتيان اكثر، هر دو طرف واجب تخييرى اتيان شده باشند. در اينجا بحث واقع شده كه آيا تخيير بين اقلّ و اكثر چگونه تصور مى‌شود؟ زيرا در اين صورت وقتى انسان تسبيحات اربعه را يك بار بخواند، واجب اتيان شده و غرض حاصل شده و امر ساقط مى‌شود. پس دوتاى ديگر چه نقشى در ارتباط با سقوط امر و حصول غرض مى‌توانند داشته باشند؟

تحقيق بحث‌

«اقلّ و اكثر» ى كه در اينجا مورد بحث است داراى دو صنف مى‌باشد: اقلّ و اكثر تدريجى و اقل و اكثر دفعى. اقل و اكثر تدريجى: به اين معناست كه اكثر، به‌طور تدريجى تحقّق پيدا كند، يعنى ابتدا اقلّ تحقّق پيدا مى‌كند و پس از آن اكثر وجود پيدا مى‌كند، مثل تسبيحات اربعه. اقل و اكثر دفعى: به اين معناست كه اگر اكثر بخواهد تحقّق پيدا كند، خودش مى‌تواند دفعتاً تحقّق پيدا كند. مثل اين كه براى ترسيم يك خط، لبه خطكش را با مركّب آغشته كرده و به صورت دفعى روى كاغذ قرار بدهند. قائل به استحاله مى‌گويد: تخيير بين اقل و اكثر در هر دو صورت فوق داراى استحاله است. اگرچه استحاله آن در اقل و اكثر تدريجى روشن‌تر است. در اقل و اكثر تدريجى با حصول اقلّ، غرض مولا تحقّق پيدا كرده و زمينه‌اى براى اكثر نمى‌تواند باقى باشد. مضافاً به اين كه در اقلّ و اكثر تدريجى مسأله تدريج و تدرّج مطرح است و انسان نمى‌تواند تسبيحات اربعه را دفعتاً سه مرتبه القاء كند بلكه چاره‌اى ندارد كه ابتدا مرتبه‌