اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٠٣ - نحوه شرطيت عقلى قدرت و علم نسبت به تكليف

آنچه از اين عبارت فهميده مى‌شود اين است كه علم و قدرت، مانند ساير شرايط تكليف هستند. يعنى همان‌طور كه استطاعتْ شرط وجوب حجّ است و حجّ براى كسى كه مستطيع نيست وجوبى ندارد و يا دخول وقت شرط براى وجوب صلاة است و تا موقعى كه وقت داخل نشده، صلاة هم وجوب ندارد و يا بلوغ نصابْ شرط وجوب زكات است و تا وقتى كه مالْ به نصاب خاصّ نرسد، زكات هم وجوب ندارد. در مورد علم و قدرت هم همين‌طور است. اگر قدرت و علم وجود نداشته باشد، تكليف هم منتفى مى‌شود. با اين تفاوت كه استطاعت و دخول وقت و بلوغ نصاب، از شرايط شرعى و علم و قدرت از شرايط عقلى مى‌باشند. ولى از نظر كيفيت و نحوه شرطيت فرقى بين آنها وجود ندارد. ما بايد اين مسئله را مورد بررسى قرار دهيم كه آيا واقعاً شرايط عقليه در اين جهت همانند شرايط شرعيه‌اند كه با نبودن آنها تكليف هم منتفى شود؟ در مورد شرايط شرعى، ما تابع دليل هستيم و كارى به حكم عقل نداريم. امّا در مورد شرايط عقلى اين‌گونه نيست كه اگر عقل بعضى حكم به شرطيت چيزى كرد، ما هم ملزم باشيم آن را بپذيريم. بلكه در اينجا بايد ببينيم آيا عقل بنا بر چه ملاكى حكم مى‌كند؟ ما وقتى به عقل مراجعه مى‌كنيم مى‌بينيم عقلْ يك قاعده مسلّمى به نام‌ «قبح عقاب بلابيان» دارد. عقل وقتى قاعده‌اى را تبيين مى‌كند با دقّت آن را مورد بررسى قرار مى‌دهد و اين‌گونه نيست كه همانند عرف داراى مسامحه باشد. عقل مى‌گويد:

«عقاب بلا بيان قبيح است». يعنى اگر تكليفى براى مكلّف نامعلوم باشد، مولا نمى‌تواند او را عقاب كند. روشن است كه عقاب در مورد مخالفت تكليف مطرح است، پس معلوم مى‌شود كه تكليفْ متوجه به اين جاهل است. بخلاف غير مستطيع كه اصلًا تكليف حجّ متوجّه او نشده است تا بخواهد زمينه مخالفت و مؤاخذه فراهم شود آيا- با وجود اين كه استطاعت شرط است مى‌توان گفت: «خداوند، شخص غير مستطيع را به خاطر مخالفت با تكليف حجّ مؤاخذه نمى‌كند»؟ بديهى است كه چنين چيزى مورد