اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣١ - كلام مرحوم آخوند

نظريه اوّل: عدم يكى از دو ضدّ، در تمام موارد، مقدّمه براى وجود ضدّ ديگر است‌

قائلين به اين قول، از انضمام يك صغرى و كبرى، چنين نتيجه‌اى را گرفته‌اند. صغرى: اجزاى تشكيل‌دهنده علّت تامّه- يعنى مقتضى، شرط و عدم المانع- به عنوان مقدّماتى هستند كه علّت تامّه را به وجود مى‌آورند. در نتيجه، عدم المانع به عنوان يك مقدّمه مطرح است. كبرى: بين ضدّين، تمانع وجود دارد، يعنى هركدام از ضدّين، مانع از وجود ضدّ ديگر است. نتيجه: عدم هريك از ضدّين- به عنوان عدم المانع- مقدّمه براى وجود ضدّ ديگر است.

نظريه دوّم: عدم يكى از دو ضدّ، در هيچ موردى مقدّمه براى وجود ضدّ ديگر نيست‌

[كلام‌] مرحوم آخوند

مسأله مقدميّت را به شدّت مورد انكار قرار داده است. ايشان در ابتداى كلامشان مطلبى فرموده‌اند كه قابل مناقشه است ولى در ادامه كلامشان تشبيهى ذكر مى‌كنند كه قابل دقّت و عنايت است. ايشان ابتدا مى‌فرمايد: ترديدى نيست كه بين ضدّين، معاندت و منافرت وجود دارد، به‌همين‌جهت، متضادّان قابل اجتماع نيستند. لازمه اين معاندت و منافرت اين است كه هريك از اين دو ضدّ، همان‌طور كه با وجود ضدّ ديگر معاندت دارد با عدم ضدّ ديگر، كمال ملايمت را دارد. لازمه اين ملايمت اين است كه اين‌ها در رتبه واحدى باشند، يعنى بين آن دو، تقدّم و تأخّرى وجود نداشته باشد و در اين صورت، مقدّميتْ منتفى مى‌شود، زيرا مسأله تقدّم و تأخر چيزى است كه در خود عنوان مقدّميت وجود دارد. مقدّمه، همواره نوعى تقدّم بر ذى المقدّمه دارد، هرچند اين تقدّم از نظر رتبه باشد. همان‌طور كه علّت تامّه، از نظر زمانى مقارن با معلول است ولى از نظر