اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٢٤٢ - ٣- راه حلّ مرحوم اصفهانى

مسأله دلالت لفظى. يعنى انسان، در وجود با زيد اتحاد دارد نه از نظر دلالت لفظى.

لفظ انسان بر زيد دلالت نمى‌كند. انسان براى ماهيت حيوان ناطق وضع شده است در حالى كه فرد انسان- يعنى زيد- عبارت از ماهيت به ضميمه خصوصيات فرديّه است.

و لفظ انسان نمى‌تواند حاكى از اين خصوصيات فرديّه باشد زيرا تمام مدلول لفظ انسان، عبارت از حيوان ناطق است و خصوصيات فرديّه در آن دخالتى ندارد. وقتى طبيعت در مقام دلالت جز بر همان مدلول و مفاد جنس و فصلى خودش دلالت ندارد، ما از كجاى «لا تشرب الخمر» معناى «أطلب منك ترك كلّ فرد من أفراد شرب الخمر» را استفاده كنيم؟ در نتيجه بيان مرحوم نائينى هم نمى‌تواند صحيح باشد.

٣- راه حلّ مرحوم اصفهانى‌

راه حلّ ايشان مبتنى بر سه مطلب است. اوّلًا: مفاد هيئت «لا تفعل» عبارت از «طلب ترك» است. [١] ثانياً: طلبى كه در باب نواهى انشاء مى‌شود، طلب كلّى و طبيعت طلب است، به خلاف طلب در باب اوامر كه جزئى و شخصى بوده و به يك وجود از وجودات طبيعت تعلق دارد. [٢]

[١]- نظر ايشان در ارتباط با مفاد هيئت افعل و لا تفعل همانند نظر مرحوم آخوند است.

[٢]- اين مطلب نظير چيزى است كه در باب مفاهيم مطرح مى‌شود. يكى از مباحث مطرح شده در آنجا اين است كه آيا جمله شرطيه مفهوم دارد يا نه؟ يعنى مثلًا در جمله شرطيه «إن جاءك زيد فأكرمه» آيا هنگام انتفاء مجى‌ء، حكم وجوب اكرام منتفى مى‌شود يا نه؟ در آنجا گفته شده كه حكم مورد بحث، شخص «أكرم زيداً إن جاءك» نيست، زيرا روشن است كه اين حكمْ شخصى است و با انتفاى هر قيدى از قيود آن، خود حكم هم منتفى مى‌شود. بنابراين با انتفاء مجى‌ء زيد، شخصِ «أكرم زيداً إن جاءك» منتفى است. نزاع در انتفاء سنخ اين حكم است. يعنى مى‌خواهيم بدانيم آيا با انتفاء مجى‌ء زيد، كلّى وجوب اكرام هم ساقط است؟