اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ١٨١ - اشكال مرحوم بروجردى

اشكال مرحوم آخوند:

ايشان مى‌فرمايد: ممكن است در همين اقلّ و اكثر تدريجى بگوييم: «اقلّ در صورتى محصِّل غرض مولاست كه در ضمن اكثر نباشد، امّا اگر در ضمن اكثر بود، ديگر آنچه در حصول غرض مولا اثر دارد، عبارت از اكثر بوده و اقلّ هيچ نقشى در حصول غرض مولا نخواهد داشت. بنابراين كسى كه تسبيحات اربعه را يك بار بخواند و برآن اكتفا كند، غرض مولا را تحصيل كرده است، امّا اگر به بار اوّل اكتفا نكرده و دو مرتبه ديگر را به آن ضميمه كرد، محصِّل غرض مولا، مجموعه اين سه بار خواهد بود.

هرچند ضرورتى بر اتيان سه بار وجود نداشت. [١]

اشكال مرحوم بروجردى:

ايشان مى‌فرمايد: دايره كلّى مشكّك، محدود به جايى نيست كه تفاوت بين افراد، به كيفيت- مانند شدت و ضعف يا نقص و كمال- باشد، بلكه دايره آن وسيع بوده و جايى كه تفاوت بين افراد به كميّت- مانند قلّت و كثرت- باشد را نيز شامل مى‌شود، مثلًا تفاوتى كه بين افراد «وجود» يا افراد «نور» مطرح است، تفاوت به كيفيت- مانند تفاوت به كمال و نقص و شدت و ضعف- است ولى تفاوتى كه بين افراد «خط» مطرح است، تفاوت به كيفيت نيست بلكه تفاوت در كميّت است. در كلّى مشكّك، بايد ما به الامتياز افراد، عين ما به الاشتراك آنها باشد و از اين جهت فرقى نيست كه تفاوت از نظر كميت باشد، يا از نظر كيفيت. همان‌طور كه در نور قوى دو چيز نداريم كه يكى نور و ديگرى قوّت باشد و در نور ضعيف، دو چيز نداريم كه يكى نور و ديگرى ضعف باشد، در خط دو مترى هم دو چيز نداريم كه يكى خط و ديگرى زياده- نسبت به خط يك مترى- باشد و در خط يك مترى دو چيز نداريم كه يكى خط و ديگرى نقيصه- به نسبت به خط دو مترى- باشد. به همان ملاكى كه خط دو مترى، خط است، خط يك‌

[١]- كفاية الاصول، ج ١، ص ٢٢٦ و ٢٢٧