اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣٧٢ - دليل اول

بررسى احتمال دوم: آيا اگر ما وجوب و حرمت را به بعث و زجر معنا كرديم، بين آنها تضاد وجود دارد؟ مرحوم آخوند معتقد است كه بين بعث و زجر تضاد وجود دارد. [١] ابتداءً به نظر مى‌رسد كه بعث و زجر دو ماهيت نوعيه هستند و بين آنها تضاد وجود دارد ولى در اينجا ادله‌اى وجود دارد بر اين كه تضاد اصطلاحى نمى‌تواند بين بعث و زجر تحقق داشته باشد:

ادله عدم وجود تضاد بين بعث و زجر:

دليل اول:

در مورد سواد و بياض- كه مثال معروف متضادين است و ترديدى در تضاد بين آنها وجود ندارد- بايد ببينيم آيا موضوع و معروض عبارت از چيست؟ به تعبيرى كه ما داشتيم، عنوان «هذا» بودن در موضوع اين‌ها اخذ شده است.

«هذا الجسم الموجود في الخارج» اگر معروض بياض قرار گرفت، نمى‌تواند در همان لحظه معروض سواد هم واقع شود. بنابراين اگر بخواهيم در اين مورد قضيه‌اى تشكيل دهيم بايد بگوييم: «اين جسم موجود در خارج، يا سفيد است و يا سياه» و نمى‌توانيم بگوييم: «اين جسم موجود در خارج، هم سفيد است و هم سياه». چنين قضيه‌اى كاذب و غير معقول است. اما اگر «هذا» را مطرح نكرده و مسئله را به صورت كلى فرض كنيم، [٢] مى‌توانيم بگوييم: «ماهيت جسم، هم سفيد است و هم سياه»، زيرا ماهيت جسم هم داراى مصاديق سفيد است و هم داراى مصاديق سياه. و از نظر مصداقيت براى ماهيت جسم، فرقى بين مصاديق سفيد و مصاديق سياه وجود ندارد. در مرحله ماهيت، جاى تضاد نيست، بلكه جاى تناقض هم نيست با وجود اين كه اساس تمام‌

[١]- كفاية الاصول، ج ١، ص ٢٤٩

[٢]- خواه ماهيت را مطرح كرده يا عنوان كلى «الجسم الموجود فى الخارج» را مطرح كنيم و ما در اينجا براى جلوگيرى از تكرار، مسئله را روى عنوان ماهيت پياده مى‌كنيم.