اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣٦٩ - احتمال اول حكم عبارت از اراده اى است كه داراى دو خصوصيت باشد

«آيا بين احكام تكليفيه خمسه، تضاد وجود دارد»؟ براى پاسخ به اين سؤال بايد دو مطلب را ملاحظه كرده و نتيجه‌گيرى كنيم: يكى اين كه آيا تضاد چيست؟ و ديگر اين كه آيا ماهيت حكم چيست؟

مطلب اول: تضاد چيست؟

فلاسفه در تعريف متضادان گفته‌اند: «المتضادان هما الماهيتان النوعيتان المشتركتان في جنس قريب مع البعد بينهما» يا «كمال البعد بينهما». [١] يعنى متضادان عبارت از دو ماهيت نوعيه هستند [٢] كه در جنس قريب با هم اشتراك دارند و- به تعبير قدماى از فلاسفه- بين آنها بعد و اختلاف فاصله وجود داشته باشد و يا- به تعبير متأخرين از فلاسفه- بين آنها كمال بعد و اختلاف وجود داشته باشد به گونه‌اى كه اگر يكى از آنها در جايى وجود پيدا كرد، ديگرى نتواند در آنجا تحقق پيدا كند.

مطلب دوم: حقيقت و ماهيت حكم چيست؟

در باب حكم سه احتمال وجود دارد و شايد دو احتمال آن قائل هم داشته باشد:

احتمال اول: حكم عبارت از اراده‌اى است كه داراى دو خصوصيت باشد:

١- متعلق آن اراده، بعث به سوى شى‌ء يا زجر از شى‌ء باشد. ٢- آن اراده، ظاهر شده و در نفس باقى نمانده باشد. و ظهور اراده به اين است كه بعث و زجر از ناحيه مولا صادر شده باشد، زيرا ظهور اراده، به مراد است و مراد در اين‌

[١]- اختلاف تعبير به جهت اختلافى است كه بين متقدمين از فلاسفه و متأخرين آنان وجود دارد.

[٢]- يعنى فصل مميّز آنها با هم فرق دارد، مثل انسان و بقر. بنا بر اين اگر دو صنف از يك ماهيّت شدند- مثل عالم و جاهل- از دايره تضاد خارجند.