اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٦٢ - مرحله اوّل آيا ترك أحد الضدّين ملازم با وجود ضدّ ديگر است؟

عنوان نقيض ترك مطرح كنيم. و الّا طبق تفسير اوّل، نقيض ترك صلاة عبارت از فعل صلاة نيست بلكه عبارت از رفع ترك صلاة است. و رفع ترك صلاة، اگرچه در خارج جز با فعل تحقّق پيدا نمى‌كند ولى به حسب مفهوم باهم مغايرت دارند. با توجه به اين كه مرحله سوّم، مشترك با بحث قبلى است، نياز به بحث مجدّد ندارد ولى دو مرحله اوّل بايد مورد بررسى قرار گيرد.

مرحله اوّل: آيا ترك أحد الضدّين ملازم با وجود ضدّ ديگر است؟

ممكن است كسى بگويد: «ملازمه بين اين دو، امرى بديهى است، مخصوصاً در جايى كه ضدّين دو تا بوده و سوّمى نداشته باشند. در اين صورت از باب اين كه اجتماع ضدّين محال است، احد الضدّين ملازم با ترك ديگرى خواهد بود». ولى اين ادّعا صحيح نيست، زيرا مسأله ملازمه، مسأله‌اى عقلى است و مسائل عقلى‌ داراى منشأ و ملاك‌ است. اثبات ملازمه بين دو چيز، راه‌هايى دارد. يك راه آن عبارت از مسأله‌ علّيت و معلوليّت‌ است. در باب عليّت و معلوليّت، به مقتضاى حكم عقل، بين علّت و معلول ملازمه تحقّق دارد. خاصيت عليّت، عبارت از تلازم است. اگر چيزى علّت تامّه براى چيز ديگرى شد، انفكاك بين علّت و آن چيز، عقلًا ممتنع است.

هم چنين اگر دو شى‌ء، معلول براى يك علّت‌ باشند، بين آن دو معلول هم ملازمه وجود دارد. منشأ ملازمه اين است كه ارتباط هر معلولى با علت خود، عين ارتباط معلول ديگر با آن علّت است و از نظر معلوليت، فرقى بين اين دو وجود ندارد، لذا همان‌طور كه بين علّت و معلول ملازمه وجود دارد، بين معلولين لعلّة واحدة هم ملازمه وجود دارد. يعنى نمى‌توانيم بگوييم: «احد المعلولين تحقق دارد ولى معلول ديگر ممكن است تحقق نداشته باشد». راه ديگر براى اثبات ملازمه عبارت از مصداقيّت و كليّت‌ است. فرديّت يك چيز