اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣٢٢ - مقدّمه يازدهم آيا نسبت بين دو عنوان محلّ بحث چيست؟

چيزى كه انسان برآن صدق كند، حيوان هم برآن صدق خواهد كرد ولى اين‌طور نيست كه هرچه را حيوان برآن صدق كند، انسان هم برآن صادق باشد. از كلام صاحب فصول رحمه الله استفاده مى‌شود كه اين مورد داخل در محلّ نزاع در اجتماع امر و نهى است. قسم دوّم: آن است كه مفهوم عام، در مفهوم خاص اخذ شده باشد، مثل «رقبه» و «رقبه مؤمنه» و در ما نحن فيه مانند «صلاة» و «صلاة در دار غصبى». از كلام صاحب فصول رحمه الله دخول اين قسم در محلّ نزاع در باب اجتماع امر و نهى استفاده نمى‌شود. بررسى دو قسم عام و خاص مطلق‌ با بيانى كه در ارتباط با متساويين- مثل انسان و ضاحك- مطرح كرديم، قسم اوّل از عام و خاصّ‌، داخل در محلّ نزاع خواهد بود. مثل اين كه يك دليل مى‌گويد:

اكرم عالماً» و دليل ديگر مى‌گويد: «لا تكرم إنساناً». نسبت بين انسان و عالم، عموم و خصوص مطلق از قسم اوّل است كه مفهوم انسان در مفهوم عالم اخذ نشده است. ما وقتى كلمه «عالم» را مى‌شنويم، در عالَم مفهومى انتقال به كلمه «انسان» پيدا نمى‌كنيم. امّا- از نظر تصادق- نسبت بين آنها عموم و خصوص مطلق است. اين قسم داخل در محلّ نزاع است زيرا «عنوانين متصادقين فى واحد» تحقّق دارد و اينجا از متساويين روشن‌تر است، زيرا در متساويين، ماده افتراقى وجود نداشت و تصادق در جميع افراد بود ولى در عموم و خصوص مطلق، هم مادّه اجتماع وجود دارد وهم مادّه افتراق- كه از ناحيه عام است- هرچند وجود مادّه افتراق در بحث ما ضرورتى ندارد. امّا در مورد قسم دوّم‌، قدرى مشكل وجود دارد. اگر مولا از طرفى بگويد:

«أقيموا الصلاة» و از طرفى بگويد: «لا تصلّوا في الدار المغصوبة» و نهى آن جنبه ارشاد به مانعيت و ارشاد به بطلان صلاة نداشته باشد، [١] آيا در محلّ نزاع ما داخل است؟

[١]- زيرا اگر جنبه ارشادى داشته باشد، از محلّ بحث ما خارج است.