شرح و تفسیر دعای ابوحمزه ثمالی - ایزدی، عباس - الصفحة ٤٩ - مكر و تدبير خداوند

اين معنى كه چون دشمنان مكر مى‌كنند،خداوند هم جزا و كيفر مكر را به آنها مى‌دهد و اين پاداش بد،نام همان عمل بد را به خود گرفته است و در مورد خداوند نيز به همان عنوان تعبير شده است.

ولى به نظر مى‌رسد كه معناى مكر الهى چيز ديگرى باشد.و آن عبارت است از:

«تدبير و تاكتيك پروردگار كه بدون اطلاع بندگان انجام مى‌پذيرد.»

مثلا ممكن است ما به نظر خودمان پيش آمدن حوادثى را پيش‌بينى كنيم و به نظرمان برسد كه اين حوادث نتيجۀ چيزى است كه خودمان از قبل مقرر نموده‌ايم.

ولى چه‌بسا در اين ميان،يك يا چند نفر كارهائى بكنند كه حوادث به گونه‌اى ديگر، نتيجه بدهند و نتيجۀ پيش‌بينى شده از آنها گرفته نشود.مثلا دربارۀ جنگ آمده است:«الحرب خدعه».معناى خدعه همان ايجاد تاكتيك و نقشه‌اى است كه طرف مقابل از آن باخبر نباشد و پيش‌بينى آن را نكرده باشد.

ازاين‌روى خوب بودن و يا بد بودن مكر و خدعه تابع مقصدى است كه ماكر و خدعه‌گر دارد.مثلا مادرى كه مى‌خواهد بچه‌اش را از شير بازدارد،آن كار هرگز به ضرر بچه‌اش نيست،ولى چاره‌اى ندارد جز اينكه متوسل به نقشه‌هائى شود.مثل خوراندن آشاميدنى‌ها با قاشق و گذاشتن پستانك در دهان او تا كم‌كم آن بچه را از شير خوردن بازدارد.اين نقشه‌ها مكر و خدعه است و خيلى هم به جا و خوب است.ولى آن توطئه‌هائى كه ابرقدرتها و قدرتهاى شيطانى براى چپاول و به استضعاف كشاندن ملتهاى مظلوم به كار مى‌گيرند،مكرهاى بد و قبيح است.پس خوب يا بد بودن مكر و خدعه،دائر مدار غرض،انگيزه و قصدى است كه مكر كننده و شخص خدعه‌گر در نظر گرفته است.