شرح و تفسیر دعای ابوحمزه ثمالی - ایزدی، عباس - الصفحة ٣٨٩ - خشوع و خضوع

خشوع و خضوع

حضرت سجّاد عليه السّلام در ادامه دعا پس از درخواست دورى از ريا و خودنمايى به خداوند عرض مى‌كند:خدايا!مرا از خاشعان و فروتنان قرار ده.خشوع در لغت به معنى تذلّل و تواضع است.راغب مى‌گويد:اكثرا در مورد افتادگى جوارح و اعضاء بدنى به كار مى‌رود و در مجمع البيان ذيل آِیه ٤٥ بقره آمده:خشوع و تذلّل مانند يكديگر هستند و ضد خشوع تكبر و خودپسندى است و خشوع و خضوع قريب المعنى هستند مگر اينكه خضوع در تواضع بدنى و اقرار به خدمت،به كار مى‌رود و خشوع در تواضع صدا و چشم و اصل مادّه آن از نرمى و آسانى است و قاموس خشوع را به معنى سكون و فروتنى دانسته و در قرآن كريم خشوع به معنى تذلّل قلبى و بدنى هر دو به كار رفته است.قرآن دربارۀ خشوع قلبها مى‌فرمايد: أَ لَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللّٰهِ [١]:«آيا وقت آن نرسيده كه مؤمنان قلبهايشان براى ذكر خداوند خاشع شود؟»

و نيز در مورد خشوع چشمها مى‌فرمايد: خٰاشِعَةً أَبْصٰارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ [٢]:«اين در حالى است كه چشمهاى مجرمان(از شدت شرمسارى)به زير افتاده و ذلت و خوارى وجودشان را فراگرفته»

البته اين خشوع بدنى در ناحيه چشمها،از روى شرمسارى است،اما خشوعى كه در پيشگاه عظمت پروردگار از روى معرفت باشد آن است كه در سورۀ طه مى‌فرمايد: وَ خَشَعَتِ الْأَصْوٰاتُ لِلرَّحْمٰنِ [٣]:«روز قيامت صداها براى خداى رحمن بيفتد.»

[١].حديد(٥٧)١٦/.

[٢].قلم(٦٨)٤٣/.

[٣].طه(٢٠)١٠٨/.