شرح و تفسیر دعای ابوحمزه ثمالی - ایزدی، عباس - الصفحة ١٩٩ - تناسب بين اعمال ظاهرى و توجّهات قلبى

همان اعمال بدنى و اذكار و اورادى است كه به صورت نماز،روزه،حج و...

انجام مى‌شود.

بنابراين بايد گفت:اگر كسى گمان كند،عبادت فقط توجه قلبى است و بخواهد با اين دست‌آويز از انجام عبادات رسمى شانه خالى كند،اين انحرافى است بس خطرناك و اينگونه اشخاص بايد توجّه كنند كه اگر معرفت و شناخت خداوند و محبت او،قلب را تسخير كرد و همانطور كه در حديث آمده:«قلب المؤمن عرش الرّحمن»:(دل بندۀ مومن،تخت سلطنت رحمان است)در اين صورت ديگر قابل تصوّر نيست كه قلب،تسخير حق شده باشد و آثارش به صورت عبادت بر اعضاء و جوارح،طلوع و بروز نكند و نيز نظر كسانى كه مى‌پندارند عبادت تنها اين اعمال و حركات و اوراد ظاهرى است و معنويّات عبادات و توجّهات قلبى آن را به حساب نمى‌آورند نظر انحرافى و خطرناكى است،زيرا عبادت علاوه بر جنبه‌هاى ظاهرى از جنبه‌هاى باطنى و معنوى نيز برخوردار است.

تناسب بين اعمال ظاهرى و توجّهات قلبى

بنا بر آنچه گفته شد اعمال و اذكار عبادى كه بصورت نماز و روزه و حج و غيره انجام مى‌شود،تشكّل و تمثّل همان خضوع عبادى و توجهات قلبى است و بين اعمال و اذكار و توجهات قلبى،تناسب بلكه بالاتر از تناسب رابطۀ ظاهر و مظهر برقرار هست،به اين معنى كه آن توجه قلبى كه در عمل اعضاء و جوارح شكل مى‌گيرد،چنين نيست كه هرگونه حركت و عمل و گفتارى صلاحيت آن را داشته باشد كه مظهر آن توجه و صورت آن خضوع باشد.از باب نمونه،به سجده رفتن و پيشانى به خاك سائيدن،مى‌تواند مظهر و روشنگر ذلّ عبوديّت باشد مخصوصا رو به كعبه داشتن كه خانۀ توحيد و بانى آن قهرمان توحيد يعنى ابراهيم خليل عليه السّلام است