شرح و تفسیر دعای ابوحمزه ثمالی - ایزدی، عباس - الصفحة ١١٨ - اذن تكوينى در قرآن

مٰا قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ أَوْ تَرَكْتُمُوهٰا قٰائِمَةً عَلىٰ أُصُولِهٰا فَبِإِذْنِ اللّٰهِ [١]:«آن درختهايى را كه بريديد،يا بر ريشه‌هايشان نگهداشتيد،به اذن خدا بود.» [٢]

با دقت در آيات كريمۀ قرآن به نظر مى‌رسد هر موجودى هرچند هم منشأ و مبدأ اثر باشد و قيام به امر و اثرى داشته باشد،به اذن(تكوينى)حق است يعنى تاثير و فاعليت او به اراده و مشيت پروردگار است.گرچه احتمال اين معنى نيز داده شد كه خداوند قدرت دارد هر سبب و عامل منشأ اثر را،به وسيله اسباب ديگر با تزاحم و اصطكاك از تمام اثر و يا از بعضى آثار بيندازد و عقيم و خنثى كند كه در حقيقت بر حسب قدرتش هم اسباب را فراهم مى‌كند و هم بوسيله اسبابى،اسباب ديگرى را از كار مى‌اندازد،مولوى:

از سبب سازيش من سودائيم وز سبب سوزيش سوفسطائيم

سودائى يعنى معامله‌گر و اهل خريد و فروش كه به اميد نفع به تجارت مى‌پردازد و سوفسطى به منكر حسيّات و واقعيات گفته مى‌شود.مولوى مى‌گويد مثل سوداگر اميد به سبب‌سازى و رحمت خدا دارم و مانند سوفسطى براى كار و هنر خود حسابى باز نمى‌كنم و براى آن اصالتى قائل نيستم مگر خدا بخواهد.

ولى بايد گفت درست است كه عوامل و اسباب جهان از اين نظر هم غير مستقل‌اند كه ممكن است در اثر تصادم و برخورد با يكديگر،اثر يكديگر را خنثى كنند و بى‌اثر شوند،ولى اسباب عالم از لحاظ مبدأيّت و منشأيّت خداوند،با صرف‌نظر از مزاحمات و برخورد با يكديگر،نيز غير مستقلند و كار و تأثيرشان «باذن اللّه»و مشيّت تكوينى و خواست پروردگار است؛تا خدا نخواهد كارى از دستشان ساخته نيست.

[١].حشر(٥٩)٥/.

[٢].عده‌اى در مورد جايز بودن قطع درختهاى باارزش خرما در جنگ پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم با يهود بنى نضير،ترديد كردند كه خداوند در جوابشان اين آيه را نازل فرمود.