شرح و تفسیر دعای ابوحمزه ثمالی - ایزدی، عباس - الصفحة ٢٨٠ - بخش بيست و نهم رحمت و هدايت خداوند

مرحوم علامه طباطبايى ذيل تفسير«بسم اللّه»مى‌گويد:«رحمت،انفعال و تأثّر خاصى است كه در انسان وقت ديدن شخص محتاج،بر قلب عارض مى‌شود و شخص را به برطرف كردن احتياج و نقص از ديگرى وامى‌دارد و اين معنى در مورد خداوند به حسب تحليل به عطا و فيض برمى‌گردد و به همين معنى خداوند سبحان،با رحمت توصيف مى‌شود.يعنى رحمت در خدا به معنى عطا و احسان است نه تأثّر و انفعال قلب.زيرا در ذات بارى تعالى انفعال نيست.» [١]

مرحوم طبرسى در مجمع البيان در موارد زيادى از جمله در تفسير سورۀ حمد و ذيل آِیه ١٥٧ بقره،رحمت را نعمت معنى كرده است،و در سورۀ حمد پس از ذكر قول ابن عباس مى‌گويد:خدا با رقّت و انفعال توصيف نمى‌شود؛پس مراد از رحمت،نعمت و افضال(بخشش نعمت)است. [٢]

زمخشرى در تفسير بسم اللّه مى‌گويد:«اگر بگويى معنى توصيف خدا به«رحمت» يعنى چه با آنكه رحمت به معنى عاطفه و مهربانى است؟مى‌گوييم:اين تعبير از باب مجاز است.چون فرمانروايى(مثل خداوند)آنگاه كه به مردم مهربان باشد به آنها انعام و احسان مى‌كند.» [٣]

نتيجه مى‌گيريم كه رحمت به معنى عاطفه و مهربانى و نازك‌دلى،صفت انسانهاست كه گاهى برايشان دست مى‌دهد،ولى رحمت در مورد خداوند فقط به معنى احسان و بخشش و نعمت است.

امير المؤمنين عليه السّلام مى‌فرمايد:«رحيم لا يوصف بالرّقة» [٤]:(خداوند رحيمى است كه به رقّت(نازك‌دلى)توصيف نمى‌شود.) [٥]

[١].الميزان،ج ١.

[٢].مجمع البيان،ج ١.

[٣].تفسير كشاف،ج ١.

[٤].نهج البلاغه،فيض الاسلام،خطبه ١٧٨.

[٥].براى توضيح بيشتر و آشنايى با اقوال متكلمان و فلاسفه در مورد صفت رحم و رحمت در خداوند مراجعه شود به شرح و تفسير دعاى افتتاح اثر آيت اللّه ايزدى(ره).