شرح و تفسیر دعای ابوحمزه ثمالی - ایزدی، عباس - الصفحة ٢٦١ - حسرت از گذشته و گريه به حال خود

مى‌شود عمر نداديم؟و انذاركنندۀ(الهى)به سراغ شما نيامد؟پس بچشيد كه براى ظالمان هيچ ياورى نيست؟»

از جملۀ«نعمل صالحا غير الّذى كنّا نعمل»استفاده مى‌شود عدّه‌اى هيچ عمل صالحى نداشته‌اند و همه اعمالشان ناصالح بوده است و پس از مرگ در حال عذاب درخواست مى‌كنند آنها را از آتش خارج كنند كه عمل صالحى انجام دهند كه به آنها پاسخ داده مى‌شود مگر به مقدارى كه لازم بود به شما عمر نداديم و اتمام حجت نكرديم؟

در تفسير اين آيه در حديثى از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مى‌خوانيم:

وقتى روز قيامت فرامى‌رسد ندا مى‌شود ٦٠ ساله‌ها كجايند و اين همان عمرى است كه خداى سبحان درباره‌اش فرمود: أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْكُمْ مٰا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ؟ [١]:

«آيا شما را به اندازه‌اى كه هركس اهل تذكّر است متذكّر مى‌شود،عمر نداديم؟»

در حديث ديگرى از امام صادق عليه السّلام مقدار عمرى را كه خداوند در قيامت با بنده بواسطه آن احتجاج مى‌كند و وى را توبيخ مى‌كند،عمر هيجده ساله است [٢]و در بعضى روايات عمر بيست ساله ذكر شده است. درهرصورت به قول سعدى:

افسوس كه عمرى پى اغيار دويديم سرمايه ز كف رفت و تجارت ننموديم

از يار بمانديم و به مقصد نرسيديم جز حسرت و اندوه متاعى نخريديم

خرما نتوان خورد از اين خار كه كشتيم ديبا نتوان بافت از اين پشم كه رِشتيم

پهلوى كبائر حسناتى ننوشتيم بر لوحِ معاصى خطّ عذرى نكشيديم

پيرى و جوانى چو شب و روز برآمد ما شب شد و روز آمد و بيدار نگشتيم

[١].تفسير قرطبى و درّ المنثور،ذيل آِیه ٣٧ سورۀ فاطر.

[٢].مجمع البيان،ذيل آيه مذكور.