(٢). در جنگ جهانى اول سياستمداران دول متفق (انگليس، فرانسه، روسيه) با پيش‌بينى شكست عثمانيها، سلسله يادداشتهايى را در ١٩١٦ م كه بعدها از آن به عنوان موافقت‌نامه «سايكس پيكو» ياد شد به انجام رساندند و همين زمينه لازم را براى تقسيم امپراتورى عثمانى فراهم ساخت. در اين ميان وقوع انقلاب اكتبر شوروى در ١٩١٧ م شكست حتمى عثمانيها را عقب انداخت و از سويى ديگر يكى از مدعيان تصاحب بخشهايى از قلمرو عثمانى را حذف كرد. در نتيجه فرانسه و انگليس به عنوان برندگان اصلى جنگ در خاورميانه، تقسيم بخشهاى جنوبى امپراتورى را آغاز كردند. در ژوئن ١٩١٨ دولت انگليس طى اعلاميه‌اى خطاب به شخصيتهاى عرب از تشكيل حكومتى در آينده نزديك در سرزمينهايى كه در اثر تلاش ارتشهاى متفقين از سلطه تركها آزاد شده‌اند سخن گفت.

آنها علاوه‌بر بين النهرين در فلسطين نيز تسلط يافتند و فرانسويان، سوريه و لبنان را تحت كنترل خود قرار دادند. براساس ماده ٢٢ ميثاق جامعه ملل قرار بود يك نظام قيمومت تحت‌نظر قدرتهاى پيروز جنگ در سرزمينهاى اشغال شده عثمانى برقرار گردد. در بند ٤ ماده ٢٢ ميثاق مذكور اعلام شد: «برخى ملتهاى جدا شده از امپراتورى عثمانى لياقت استقلال را دارند ولى بايد براى امور خود از دول پيشرفته مشورت جويند.» كنفرانس صلح پاريس (١٩١٩) كليات نظام سرپرستى بر سرزمينهاى مذكور را تصويب كرد. متعاقبا كميسيون كينگ- گرين به خاورميانه سفر كرده، با وجود عدم حضور در عراق، توصيه كرد: «وحدت عراق محفوظ مانده و مرزهاى دقيق آن توسط كميسيون ويژه امور مرزى پس از تعيين سرپرستى، مشخص شود.»

[تصوير] كنفرانس سان ريمو؛ چپ به راست: لويد جرج، لرد كرزن، ميلران، نيتى‌

سرانجام در ٢٥ آوريل ١٩٢٠ جلسه‌اى در بندر سان ريمو (در ايتاليا) تشكيل شد و طى آن موافقت گرديد كه سرزمين شام به چهار بخش سوريه و لبنان تحت سرپرستى فرانسه و فلسطين و اردن تحت سرپرستى انگلستان تقسيم گردد. بريتانيا با قبول قيومت فلسطين تعهد كرد تا «اعلاميه بالفور» را اجرا كند و تسهيلات لازم را براى مهاجرت يهوديان به فلسطين و تأسيس يك «موطن يهودى» فراهم نمايد. تنها حجاز كه عقب‌افتاده‌ترين سرزمينهاى عرب بود به‌طور مستقل باقى ماند. در مورد عراق دو دولت تصميم گرفتند كه در برابر دادن آزادى عمل در سوريه و نيز اعطاء سهم قابل ملاحظه‌اى از نفت موصل به فرانسه، دولت مزبور ادعاى خود را از اين ناحيه پس بگيرد و عراق با حفظ تماميت ارضى از سوريه جدا و به سرپرستى بريتانيا واگذار شود. (مشايخ فريدنى، مسائل مرزى ايران و عراق، صص ١١١ و ١١٢؛ كوهستانى‌نژاد، چالشها و تعاملات ايران و عراق در ...، صص ٤٥ و ٤٦).

(٣). پورشالچى، قزاق: عصر رضا شاه ...، ص ٧٥.

(٤). لشكر جنوب با تيپ پياده شامل فوج ٢١ به فرماندهى نايب سرهنگ سيد جواد خان صوفى، ٢٢ به فرماندهى نايب سرهنگ محمد خان شاه بختى، ٢٣ به فرماندهى نايب سرهنگ محمد رضا خان كنى، و تيپ سوار شامل فوج ١٧ به فرماندهى سرهنگ ضياء الدين خان، ١٨ به فرماندهى نايب سرهنگ حسين آقا خان مهاجرى، ١٩ به فرماندهى نايب سرهنگ محمد قلى خان سردار بختيارى، و توپخانه شامل فوج ١٥ به فرماندهى سرهنگ ابو الفتح خان سردار اعظم قهرمانى تشكيل شده بود. (اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ١٤، ص ٩).

(٥). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ٩، ص ١.

(٦). براى آگاهى از زندگى محمود آيرم، ر. ك: همين كتاب، ج ١، ص ٥١٩.

(٧). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ٩، ص ٤.

(٨). روزنامه اقدام، شم ٢١، ص ٢.