امشب چند نفر از تركمنهايى كه به استخدام فصلى درآمده بودند و از دولت مواجب مى‌گرفتند پس از دريافت هشت تومان براى هر نفر شامل حقوق پانزده روز خود پس از خروج از استرآباد به شهر باز مى‌گردند و يك آژان نگهبان بازارچه سرچشمه را كشته تفنگ او را مى‌برند. ٩

* گيلان از نگاه انگليس‌

سرهنگ دوم ساندرز وابسته نظامى سفارت انگليس پس از مأموريت اخير خود به گيلان و نيز بررسى وجود يا نبود نشانه‌هايى از قصد روسها براى پياده كردن نيرو در آن منطقه، اوضاع ارتش ايران در گيلان و ميزان توان او در برابر تهاجم روسها و تبليغات بلشويكى موجود در گيلان، نوشت كه ريشه مفاسد سياسى منطقه والى روسوفيل گيلان نير السلطان است. او گوش به فرمان آپرسوف كنسول روسيه در رشت است.

تبليغات روسها به دليل انتقال دفتر مركزى ونشترك به رشت فزونى يافته؛ فرخى سردبير توقيف شده طوفان هم در جهت تبليغات فعال است.

شايعه تهاجم روسها به گيلان در منطقه جدى گرفته شده و تجار مايل هستند اموال خود را از بانك شاهنشاهى بيرون كشيده به جاى امنى ببرند. ساندرز يادآور شد كه ايران نيروى قابل توجهى براى مقابله با تهاجم احتمالى روسها ندارد.

تجارت راكد است و از نظر روسها علت آن تسلط انگليس بر بازرگانان و سنگ‌اندازى آنها در مسير مذاكرات تجارى ميان ايران و روس است. ساندرز ديدگاه خود را نسبت به گيلان چنين پايان مى‌دهد كه كليد حل مشكلات تغيير والى گيلان است. ١٠

علت اصلى مأموريت ساندرز به گيلان رسيدن اين خبر از باكو بود كه اگر نتايج كنفرانس لوزان باب طبع روسيه نباشد، روسيه از خاك ايران براى حمايت از تركها در عراق نيرو اعزام خواهد كرد. ١١

[تصوير]

______________________________
(١). روزنامه ايران، شم ١٢٨٥، ص ٢.

(٢). اسناد وزارت امور خارجه، ٣٢- ١- ٥١- ١٣٠١.

(٣). سازمان اسناد ملى ايران، سند شم ٢٩٣٠٠٣٧٥٦، آرشيو ٧٢٢ ع ٥ ب آ ا، شم ميكروفيلم ٠٠٢٦٠٠٤٠.

(٤). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ٣، صص ١١٧ و ١١٨.

(٥). همان، پ ٣، ص ١١٦.

(٦). همان، پ ٦، ص ٥٩.

(٧). ارباب بهمن كه در منابع از او ارباب بهمن بهرام هم ياد شده از تاجران و بازرگانان زرتشتى در ايران بود كه در دوره آخر حكومت قاجارها و اوايل حكومت رضا شاه پهلوى در ايران مشغول فعاليتهاى بازرگانى بود. از آنچه از منابع به دست مى‌آيد او در ١٢٨٧ ش با تأسيس اداره‌اى مسئوليت تعمير و تعويض تيرهاى خطوط تلفن را برعهده داشت. در كنار آن مسئوليت حمل محمولات پستى بين قزوين و ساوجبلاغ و تهران را با استفاده از گاريهايى كه در اداره‌اش داشت برعهده گرفته بود. در كتاب اسنادى از زرتشتيان معاصر علاوه‌بر مسئوليتهاى پيش گفته، مسئوليت تعمير راه شوسه تهران، قزوين و انزلى كه به دولت روسيه تعلق داشت نيز به او نسبت داده شده است. ارباب بهمن بهرام در جابه‌جا كردن مال التجاره تجار زرتشتى يا اموال زرتشتيان مبالغ كمترى از آنان دريافت مى‌كرده است. ارباب بهمن بهرام همچنين از اعضاى انجمن زرتشتيان به شمار مى‌رفت و در اوايل ارديبهشت ١٣٠٢ در جريان انتخابات انجمن مركزى براى نظارت بر انتخاب يك نفر نماينده زرتشتيان براى دوره پنجم مجلس شوراى ملى، او در زمره اعضاء انجمن و نيز يكى از نامزدهاى نمايندگى مجلس شوراى ملى بود كه رأى نياورد. او با خزانه‌دارى كل ايران قراردادهايى مى‌بست كه اسناد مربوط به آن در كتاب اسنادى از زرتشتيان معاصر آمده است. (امينى، اسنادى از زرتشتيان معاصر ايران (١٢٥٨- ١٣٣٨ ش)، صص ٥٩٣- ٥٨٧).

(٨). اسنادى از اختلافات و دعاوى ...، صص ٤٧ و ٤٨.

(٩). مقصودلو، مخابرات استرآباد ...، ج ٢، ص ٨٤٥.

(١٠).FO E ٣١٧١ /٣١٧١ /٤٣ .

(١١).FO E ٤١٧١ /٩٦ /٤٣ .