روز شمار تاريخ معاصر ايران - فراهانى، حسن - الصفحة ١٠٣
گمركات خواست كه به گمرك محمره نيز دستور دهد كه وجه ياد شده را تحويل گرفته، وارد مرز ايران كند. ٨
* رسيدگى به مطالبات ارباب جمشيد
وزارت ماليه از رياست وزراء خواست از آنجا كه محاسبه بدهى ارباب جمشيد ٩ به دولت سالهاست به تعويق افتاده و رسيدگى به آن بايد با موافقت دولت به كميسيون صالحى سپرده شود، دستور دهيد اين كميسيون از نمايندگان وزارتخانه و بانك ايران در وزارت ماليه تشكيل شده و پس از تعيين بدهى ارباب جمشيد به همان ميزان از املاك مرغوب او به نفع خالصجات دولت ضبط شود. ١٠
* پىگيرى ادعاهاى هنكز درباره نفت شمال
به دنبال ادعاى استدمن هنكز (ر. ك: ١٣ ارديبهشت) مورگان شوستر امروز به حسين علاء نوشت كه سند ادعاى هنكز را ديدم و آن را براى شما مىفرستم؛ به عقيده من موكلين هنكز حقى در باب نفتهاى ايران ندارند. گويا هنكز سندى ارائه داده بود كه نشان مىداد سپهسالار بخشى از املاك خود در ناحيه شيرگاه مازندران و نفت نهفته در آنجا را به موكلان هنكز واگذار كرده بود. علاء نيز امروز در پاسخ شوستر نوشت كه «براى من مسلم شد كه نه ژنرال پوتوپف و نه نوبل سينديكيت به اندازه ذرهاى حق استخراج نفت يا چيز ديگرى را در ايران ندارند. اولا مالكيت شيرگاه و ساير اراضى وسيعه از جانب سپهسالار اعظم هميشه متنازع فيه واقع بوده و در صورتى كه مشار اليه صاحب اصلى آن نقاط باشد قانونا حق انتقال حقوق خويش را به اتباع خارجه ندارد. ثانيا ... اتباع خارجه حق داشتن اراضى و مستغلات را ندارند و فقط اجازه دارند كه خانه براى سكونت اجاره يا ابتياع نموده و انبارهايى نيز براى امتعه خود داشته باشند.» علاء يادآور شد كه حقوق مدنى متعلق به دولت است نه فرد؛ و به شوستر گفت كه پس از اطلاع از تهران موارد ديگر را غير از آنچه به خاطرم رسيد و نوشتم، خواهم فرستاد. ١١
* پىگيرى درخواستهاى سالار لشكر
امروز مشير الدوله در تلگرامى به عباس ميرزا سالار لشكر حاكم بروجرد نوشت كه به وزارت جنگ گفته بر نيروهاى نظامى آن منطقه بيفزايد كه اقداماتى هم شده است. براى آمدن قواى امنيه نيز مقدماتى فراهم شده تا رفع نگرانى بشود. ١٢
* افزايش قيمت برنج در رشت
به دنبال اجازه خروج ارزاق از مرزها قيمت برنج در رشت بالا رفت. روزنامه اتحاد در شماره امروز خود ضمن بيان اين موضوع نوشت كه قيمت برنج يك خروار شانزده تومان، اينك به چهل تومان ترقى پيدا كرده، ساير ارزاق نيز به همين ترتيب رشد قيمت داشته است. ١٣
______________________________
(١). مستوفى، تاريخ اجتماعى و ادارى ...، ج
٣، ص ٥٠٣. سردار اعتماد يا خسرو خان مقتدر نظام از سركردهها و باباشملهاى محله
سنگلج تهران بود. او در زمان مظفر الدين شاه منصب سرتيپى داشت و از سال ١٣٢٤ ق
«مباشر عمل آتشبازى» در قورخانه مباركه بود. در زمان سلطنت محمد على شاه و در
دوره مشروطيت، در رديف طرفداران شاه قرار گرفت و اقدامات و عملياتى عليه مشروطه
نمود. در ٩ ذى قعده ١٣٢٥ عمال وى به اتفاق سيد محمد خان صنيع حضرت به مدرسه
سپهسالار حمله بردند تا از اين طريق به مجلس بريزند ولى موفق نشده، در اثر
تيراندازى محافظين پراكنده شدند. محمد على شاه، چون مرعوب شده بود براى فريب مردم
و براى اينكه خود را حامى مشروطه جلوه دهد به نظميه دستور داد سرسلسله اشرار را
دستگير و در عدليه محاكمه كنند. سرانجام با حكم محكمه چهار نفر از سركردگان از
جمله صنيع حضرت و مقتدر نظام به جرم حمله به مجلس شوراى ملى و مجروح كردن چند نفر
از مشروطهخواهان و شرارت، محكوم به دو هزار تازيانه و ده سال حبس در كلات و خلع
از مقامات دولتى شدند و حكم همان روز اجرا شد. اجراى اين حكم طولى نكشيد و محمد
على شاه دستور آزادى آنان را داد و بالاخره تبعيدشدگان در روز ١٣ جمادى الثانى
١٣٢٦ به تهران وارد شدند.
خسرو خان مقتدر نظام در دوره مشروطيت جان سالم به در برد و از طرف محمد على شاه به سردار اعتماد ملقب گرديد. او پس از پيروزى انقلاب مشروطه تا مدت بيست سال و اندى سرپرست آتشبازيهاى قورخانه بود و براى همين پيشينه بود كه به او «سردار فشفشه» نيز مىگفتند. (كتاب نارنجى، ج ١، ص ٢٥١؛ ملكزاده، تاريخ انقلاب مشروطيت ايران، ج ١، صص ٥٩١- ٥٩٠؛ بامداد، شرح حال رجال ايران ...، ج ١، ص ٤٧٩.)
(٢). مكى، تاريخ بيست ساله ايران، ج ٢، ص ٩٥.
(٣). فرمانفرما، گزيدهاى از مجموعه اسناد ...، ج ٣، ص ١٠١٢. گفتنى است كه اين علت با آنچه كه در خبرها و گزارشهاى روزهاى گذشته آمد، همگن نيست. مشير الدوله پيش از اين تصميم به استعفا گرفته بود، حتى روز آن را هم مىدانست. كار رضا خان شايد علت تامه براى اين تصميمگيرى قبلى بوده باشد. در اينجا اين پرسش را بايد مطرح كرد كه اگر كمپانى استاندارد اويل امريكا امتياز نفت شمال را مىپذيرفت و در صفحه شطرنج منافع ايران، در كنار انگليس و روسيه شوروى قرار مىگرفت، مشير الدوله استعفا مىكرد؟ كمپانى نفت انگليس و ايران اجازه حضور امريكا را در اين مقطع از زمان در ايران نداد. مشير الدوله اميد فراوانى به باز شدن پاى نيروى سوم در ايران داشت؛ هم براى ترميم خزانه خالى و هم بازى با كارت امريكا براى ايجاد توازن قدرت. بههرحال عوامل خارجى را مىبايست همپاى عوامل داخلى در سقوط دولت كوتاهمدت مشير الدوله به حساب آورد.
(٤).FO E ٦٣٨٤ /٦ /٤٣ .
(٥). روزنامه ايران، شم ١١٣٣، ص ٢.
(٦). روزنامه تايمز، مورخ ٨ مى ١٩٢٢، ص ٩.
(٧). پول سفيد مسكوك نقرهاى است؛ در برابر پول سياه كه از فلزى غير از سيم و زر بود (پول كمارزش).
(٨). روزنامه ايران، شم ١١٣٣، ص ٢.
(٩). براى آگاهى از زندگى ارباب جمشيد، ر. ك: همين كتاب، ج ١، ص ١٣٢.
(١٠). روزنامه ايران، شم ١١٣٣، ص ٢.
(١١). اسنادى از امتياز نفت ...، صص ١١٥ تا ١١٧.
(١٢). فرمانفرما؛ گزيدهاى از مجموعه اسناد ...، ج ٣، ص ١٠١١.
(١٣). روزنامه اتحاد، شم ١٦١، ص ٣.