روز شمار تاريخ معاصر ايران - فراهانى، حسن - الصفحة ٣٧٨
نيز داشت، امروز به عنوان وزير امور خارجه ماده الحاقى به عهدنامه ايران و افغانستان را تقديم مجلس شوراى ملى كرد.
متن اين الحاقيه چنين است: «همچنين طوايف و ايلاتى كه سابقا از ايران به افغانستان رفتهاند كما فى السابق تبعه دولت متوقف فيها مىباشند و بدون اينكه تذاكر خود را به امضاى مأمورين ايران نرسانند حق ورود به خاك ايران را نخواهند داشت.
چنانكه همين ترتيب نظيرا موافق فصل دوم الحاقى نسبت به كليه طوايف و ايلاتى كه سابقا از افغانستان به ايران آمدهاند مجرى خواهد شد. افرادى كه از ايران قبل از تأسيس سفارت ايران در كابل به افغانستان رفته سكنى اختيار كردهاند كما فى السابق تبعه افغانستان شناخته مىشوند.
تجارى كه فقط براى معاملات تجارتى از ايران به افغانستان مسافرت نمودهاند و در افغانستان اقامت دائمى اختيار نكردهاند و نيز به موجب اسناد محقق است كه در دواير رسمى افغانستان با آنها معامله تبعه افغانستان نشده است تبعه ايران شناخته خواهند شد.» ٦
* تسليم و اطاعت سيد طه
بنا به اخبارى كه از حاكم نظامى آذربايجان رسيده امروز سيد طه با شصت هفتاد نفر از اتباع خود وارد اروميه شد و ضمن پشيمانى از كردههاى خود اظهار اطاعت و خدمتگزارى كرد. سيد طه از فرماندهان و سركردگان اسماعيل آقا سيميتقو بود. ٧
* تجليل از مصطفى كمال پاشا
امروز به دعوت تجار مراسمى در مسجد شيخ عبد الحسين تهران برگزار شد. گروههاى مختلف مردم در اين مراسم شركت كرده و يكى از بازرگانان سخنانى در شادمانى از پيروزيهاى «اخير قشون اسلامى ترك قرائت و پس از آن عكس قائد رشيد آنها مصطفى كمال پاشا را با دستههاى گل آورده و در منظر عمومى نصب كرده پس از اظهار مسرت و شادمانى جلسه خاتمه يافت.» روزنامه اتحاد نوشت كه آقا سيد جواد سلطان المحدثين در اين مراسم نطق بليغى كرد و عموم مردم از عمليات نمايندگان انگليس در تبعيد علما به ايران اظهار تنفر كردند. ٨
* تأسف و نگرانى حسين علاء از اقدام قوام السلطنه
پس از لايحهاى كه قوام السلطنه به مجلس شوراى ملى داد و تلفيقى از پيشنهادهاى هر دو كمپانى نفت امريكايى استاندارد و سينكلر را براى تصويب به صحن مجلس برد، حسين علاء وزير مختار ايران در امريكا كه با مسئولان اين دو كمپانى نيز رايزنى مىكرد در تلگرامى به قوام السلطنه اين اقدام را عجيب و خطرناك خواند. «پيشنهاد مخلوط دولت به مجلس و مخابره متن فرانسه آن به بنده خلاف مصلحت ... و بيهوده ساختن تمام زحمات اين مدت» است. وى پيشبينى كرد اين كار باعث عقبنشينى هر دو كمپانى شود. «جدا استدعا مىكنم كه دولت پيشنهاد خود را از مجلس پس گرفته تا ورود مستشار (ميلسپو) به تهران كه چند هفته بيشتر طول ندارد منتظر بشوند.» ٩
* ديدار رضا خان با وابسته نظامى سفارت انگليس
امروز رضا خان و وابسته نظامى سفارت انگليس با يكديگر ملاقات كردند. در اين ديدار رضا خان به طرف انگليسى اظهار داشت كه قصد دارد به زودى استعفا دهد؛ دليل آن كارشكنى اطرافيانش است. سر پرسى لورن اين خبر را به وزارت امور خارجه انگليس فرستاد و چنين اظهارنظر كرد: «به نظر من بهتر است كه اجازه دهيم حوادث روند عادى خود را طى كند، چون: ١- به خلوص او با توجه به خلوص خودمان اطمينانى ندارم ٢- خطر احتمالى برخورد با بختياريها رفع شده است. ٣- در اداره داخلى كشور بسيار فراتر از قدرت خود، اعمال قدرت مىكند. ٤- بعيد نيست كه با مشاوران امريكايى بر سر مخارج و كنترل هزينه ارتش برخورد كند. ٥- برنامه تسلط نظامى به فراموشى سپرده شده است. بايد اضافه كنم كه كنارهگيرى او احتمالا باعث تسهيل تبليغات بلشويكها و احتمالا تشديد آن خواهد شد.» ١٠
______________________________
(١). روزنامه ايران، شم ١٢٢٢، صص ١ و ٢ و ٣.
(٢). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ١٦، ص ٢.
(٣). اسناد وزارت امور خارجه، ٣١- ٢- ٣٨- ١٣٠١.
(٤). روزنامه اقدام، شم ٧٧، ص ٣.
(٥). همانجا.
(٦). اسناد وزارت امور خارجه، ١- ٥- ٦٦- ١٣٠١. عهدنامه ايران و افغانستان مشتمل بر ١٢ ماده اصلى و دو ماده الحاقى بود كه به تصويب مجلس شوراى ملى، شاه ايران و امير افغانستان رسيده بود. اما دولت افغانستان مايل بود همان حقى كه دولت ايران برحسب دو ماده الحاقى دارا بود، دولت افغانستان هم آن حق را دارا باشد و امضاى دو ماده الحاقى را مشروط به قبول اين تقاضا كرد. ازاينرو وزارت امور خارجه امروز اين متن را تحت عنوان «فصل سوم الحاقيه» به مجلس شوراى ملى داد.
مجلس آن را در دستور كار خود قرار داد و در ١٥ دى ١٣٠١ به تصويب رسيد.
(٧). روزنامه ايران، شم ١٢٢٥، ص ٣.
(٨). روزنامه ايران، شم ١٢٢٢، ص ٤؛ روزنامه اتحاد، شم ٢٣٩، ص ٢. مواضع اسلامخواهى يا اسلامنمايى كمال مصطفى پاشا در هنگام جنگهاى رهايىبخش يكى از موضوعات قابل توجه مورخان و علاقهمندان به تاريخ تركيه است. براى نمونه آتيلا ايلهان مورخ معروف ترك مىنويسد كه آتاتورك در دوران جنگ رهايىبخش استراتژى ضد امپرياليستى را بر ضد غرب اعمال نمود، اما پس از جنگ به غرب تمايل يافت كه اين هم غربگرايى تمامعيار نبوده است. و يا صاها آكيول روزنامهنگار معروف ترك مىگويد كه حرفهايى كه آتاتورك در زمان جنگهاى رهايىبخش زد، اگر در دوره تكحزبى بعد از جنگ زده مىشد، شما را به زندان مىانداختند.(www .Stargazete .com) اينها نشان مىدهد كه مصطفى كمال پاشا براى پيروزى بر اشغالگران از فرهنگ اسلام در تركيه حد اكثر بهره را برده و پس از پيروزى و رسيدن به قدرت نه تنها آن را يكباره كنار گذاشت، بلكه عليه آن نيز كوششهاى چشمگيرى كرد.
(٩). اسنادى از امتياز نفت شمال ...، صص ٢٠٤ و ٢٠٥.
(١٠).FO E ٤٤٨٩ /٦ /٤٤ ,NO .٣٠١ .
سه روز پس از اين گزارش و اظهارنظر، كرزن پاسخ داد «من نيز با نظر شما موافقم حتى اگر احتمال افزايش تبليغ بلشويكها باشد.» (همان،(٤٤٨٩ /٦ /٤٤ ,NO .٥٠١