زاخاريه‌ويچ شومياتسكى متولد ١٨٨٦ م با اسم مستعار آندره چرونى از بلشويكهاى قديمى، عضو كميته حزبى بلشويك در كراسنويارسك، عضو كميته اعتصاب كارگران راه‌آهن در انقلاب ١٩٠٥ بازداشت شد ولى از زندان گريخت و به فعاليتهاى مخفى حزبى در سيبرى پرداخت. در شورش كارگرى ولادى‌وستك در ١٩٠٧ از رهبران آن بود. پس از يك دوره كوتاه مهاجرت بار ديگر درگير فعاليتهاى انقلابى شد و مجددا بازداشت و محاكمه شد. وى پس از محاكمه به ارتش پيوست و پس از انقلاب فوريه ١٩١٧ بار ديگر در كراسنويارسك به فعاليت پرداخت و سردبير جريده سيبريكايا پراودا گرديد. در سال ١٩١٧ سردبيرى يك مجله كارگرى در پترزبورگ را برعهده داشت و در كنگره ششم حزب به عنوان نماينده حاضر بود. پس از انقلاب اكتبر در مقام صدر كميته اجرايى شوراها به سيبرى بازگشت. در جنگ‌هاى داخلى ١٩١٩- ١٩١٨ شركت فعال داشت و عضو دفتر سيبريايى و بعدها دفتر شرق دور كميته مركزى حزب كمونيست روسيه شد. شومياتسكى در سيبرى و همزمان در دولت شوروى، حزب كمونيست و كمينترن مقامات بالايى داشت و عضو شوراى نظامى انقلابى ارتش پنجم سرخ بود. در سالهاى ١٩٢١- ١٩٢٠ نماينده تام الاختيار كميسارياى امور خارجه در سيبرى و مغولستان بود.

سپس سرپرستى دبيرخانه خاور دور كمينترن در ايركوتسك و شوراى وزراى جمهورى خلق را از فوريه تا مه ١٩٢١ برعهده داشت. در سالهاى ١٩٢٥- ١٩٢٢ وزيرمختار شوروى و نماينده تجارتى روسيه در ايران بود.

احمد شاه در مراسم معرفى شومياتسكى به وى در ١٧ سرطان در مورد رتشتين خطاب به وزيرمختار جديد گفت: «مشار اليه در مدت اقامت خود در تهران مأموريت خويش را با صداقت و فعاليت انجام داد و مراتب خوشوقتى و رضايت خاطر ما را نسبت به خود جلب نموده است.» (همان، صص ٢٩- ٢٨/ مقدمه).

______________________________
(٤). جنبش ميرزا كوچك خان بنابر ...، ص ١٥٤.

(٥). اوايل ماه مه ١٨٨٦، پس از چهار روز اعتصاب كارگران در شيكاگو، پليس روى معترضين آتش گشود و عده‌اى از آنها را كشته، عده‌اى را مجروح ساخت. كارگران خواهان كاهش ساعت كار روزانه از ده ساعت به هشت ساعت بودند، و براى افزايش دستمزد و برقرارى قانون عادلانه كار و داشتن حق استفاده از مرخصى دست به اعتصاب زده بودند. در پى اين اعتصاب، چهار تن از رهبران كارگران دستگير و اعدام شدند، اما مبارزه كارگران به نتيجه رسيد و نزديك به پانصد هزار كارگر حق كاهش ساعات كارى را به دست آوردند. سه سال بعد در ژوئيه ١٨٨٩، اولين كنگره بين الملل دوم، كه در پاريس منعقد شد، روز اول ماه مه را كه همان روز كشتار كارگران شيكاگو بود، روز كارگر اعلام كرد. اين روز در سراسر جهان به استثناى ايالات متحده امريكا و كانادا روز جهانى كارگران اعلام گشت و چندين دهه است كه به اين مناسبت مراسم ويژه‌اى در كشورهاى مختلف برگزار مى‌شود. در روسيه شوروى و ديگر كشورهاى كمونيست، به روز اول ماه مه اهميت خاصى داده مى‌شد و آن روز را يكى از بزرگ‌ترين اعياد سال به شمار مى‌آوردند. ايالات متحده امريكا و كانادا نخستين دوشنبه سپتامبر هر سال (شهريورماه) را به عنوان روز كارگر برگزار مى‌كنند.

در ايران مراسم ويژه اول ماه مه، براى اولين بار، در سال ١٢٩٩ ش برگزار شد. در دوره ديكتاتورى رضا شاه اين مراسم اغلب به صورت مخفيانه برپا مى‌شد. بعد از سقوط سلطنت رضا شاه، دوباره امكان برگزارى علنى مراسم روز كارگر پيدا شد و بعضى از اسناد تاريخى از تظاهرات بزرگ كارگران در اول ماه مه در سالهاى ١٣٢٤ ش و ١٣٢٥ ش حكايت دارند. در سال ١٣٣١ به دستور دكتر محمد مصدق روز اول ماه مه عيد كارگران و تعطيل رسمى اعلام شد. اما پس از كودتاى ٢٨ مرداد ٣٢ مجددا اين مراسم مخفيانه برگزار مى‌شد. چندى بعد محمد رضا شاه روز تولد پدرش- رضا شاه- ٢٤ اسفند را روز كارگر اعلام كرد. ولى با اوج‌گيرى جنبش دانشجويى در داخل و خارج كشور و افشاى ماهيت سركوبگر و فاسد حكومت در افكار بين المللى، شاه ناچار شد عقب‌نشينى كند و به دنبال آن روز اول ماه مه، بار ديگر به عنوان روز كارگر، تعطيل كارگرى اعلام شد.

در سالهاى آخر حكومت پهلوى، از طرف اتحاديه‌ها و سنديكاهاى فرمايشى، مراسمى به نام «روز كارگر» براى ستايش از به اصطلاح خدمات شاه به كارگران برپا مى‌شد، كه چندان مورد پذيرش توده‌ها نبود.

بعد از پيروزى انقلاب اسلامى نيز مراسم ويژه روز كارگر هرساله در اول ماه مه/ ١١ ارديبهشت برپا و علاوه بر معرفى كارگران نمونه، به همين قشر از جامعه هدايايى نيز اعطا مى‌شود. (دايره المعارف فارسى، ج ١، ص ١١١٧).

(٦). جنبش ميرزا كوچك خان بنابر ...، ص ١٥٤.

(٧). روزنامه ايران، شم ١١٢٦، ص ١.

(٨). روزنامه اقدام، شم ٣١، ص ٣.

(٩). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ١٨، صص ٣٤ تا ٣٦.

(١٠). روزنامه ايران، شم ١١٢٦، ص ١.

(١١). همان‌جا.

(١٢). روزنامه اقدام، شم ٣٠، ص ٢.

(١٣). روزنامه ايران، شم ١١٢٦، ص ١؛ روزنامه اتحاد، شم ١٥٥، ص ٢.

(١٤). روزنامه اقدام، شم ٣٠، ص ٢.

(١٥). همان‌جا.

(١٦). روزنامه اتحاد، شم ١٥٥، ص ٢.

(١٧). روزنامه ايران، شم ١١٢٧، ص ٢.