روز شمار تاريخ معاصر ايران - فراهانى، حسن - الصفحة ٥١٤
* لغو فهرست سياه براى اتباع آلمان
روزنامه ايران در شماره امروز خود نوشت كه فهرست سياه «يعنى صورت اسامى اشخاص ممنوع الورود به ايران از طرف اوليا دولت نسبت به اتباع آلمان كاملا لغو شده است.» ١٠ منابع انگليسى نوشتند كه اين فهرست شامل آلمانيها و اتريشيها مىشود و به دليل فشار مجلس شوراى ملى و دولتهاى اين دو كشور و موافقت قوام السلطنه لغو شده است. انگليسها معتقد بودند نزديكى روس و آلمان و نقشى كه آلمانها مىتوانند در تبليغات به نفع روسيه داشته باشند موجب پىگيرى اين موضوع بوده است. ١١
* انفصال از خدمت به دليل اختلاس
ميرزا مهدى خان امين ماليه تنكابن كه اختلاساتى از صندوق ماليه كرده بود، از طرف وزارت ماليه از خدمت كنار گذاشته شد. ١٢
* اخبار كردستان از زبان فرمانده قواى آذربايجان
عبد اللّه طهماسبى امير لشكر شمال غرب و فرمانده قواى نظامى آذربايجان اطلاعات حاصل از سفرش را به ساوجبلاغ گزارش كرد. او نوشت كه سيد طه در بغداد است و با انگليسها مذاكره مىكند تا سيميتقو و آشوريها را آشتى دهد. سيميتقو هم تا چندى قبل در نزديكى اربيل بوده، اما فعلا خبر تازهاى از او نيست. شيخ محمود كه در سليمانيه مستقر است دويست سوار به فرماندهى برادرزادهاش به سقز فرستاده است. طهماسبى از نيت فرستاده شيخ محمود مطلبى ننوشت. سلطان سليمان افندى صاحبمنصب عثمانى هم براى جلب نظر كردهاى ايران در كمك به عثمانى مذاكراتى با رؤساى طوايف، از جمله امير عشاير مامش كرده، اما از طرف رؤساى طوايف كرد اظهار مساعدتى نشده است. طهماسبى در انتها مىنويسد كه در ساوجبلاغ با عموم رؤساى طوايف ملاقات نموده اميدوار شدهام كه در عمليات بعدى، از طرف آنها تمردى صورت نخواهد گرفت. ١٣
* اقدام وزارت امور خارجه در بازگرداندن دو زن ايرانى
پس از آنكه وزارت جنگ خبر از تمايل بازگشت دو زن ايرانى كه همراه سيميتقو هنگام فرار از خاك ايران همراهش بودند به وزارت امور خارجه داد (ر. ك: ٢٩ آبان) اين وزارتخانه موضوع را به هيأت اعزامى ايران به آنكارا اطلاع داد كه اقدامات لازم را صورت دهند و «در معاودت مشار اليهما به خاك ايران» كوشش كنند. ١٤ ماهتاج دختر اقبال الملك و عشرت دختر رضا خان ژنرال دو زنى بودند كه به زور همراه سيميتقو راهى كشور همسايه شده بودند.
______________________________
(١). روزنامه ايران، شم ١٢٦٥، ص ١. درباره
مذاكرات اين جلسه غيرعلنى خبرى در منابع يافت نمىشود. اما برحسب شايعاتى كه
مأموران مخفى پليس تهران از سطح شهر جمعآورى و گزارش مىكردند، و بنابر آنچه
ميان برخى از اصحاب رسانه و احزاب گفتوگو مىشد، جلسه غيرعلنى امروز اختصاص به
يادداشتى داشت كه دولت روسيه شوروى به ايران داده بود. اين يادداشت- بنابر
شنيدهها و شايعهها- اعتراضنامهاى بود به اجتماع مسجد جامع در ماه گذشته در
اعتراض به عملكرد مطبوعات قوام السلطنه رئيس الوزراء اين يادداشت روسيه را در مجلس
خوانده و نظر نمايندگان را جويا شده است. (سازمان اسناد ملى ايران، سند شم
٢٩٣٠٠٠٤٧٤٥، آرشيو ٨١٧ غ ٤ ب آ ا، شم ميكروفيلم ٠٠٣٠٠٦٢).
(٢). روزنامه شفق سرخ، شم ٩٣، ص ٣. «يك جنبه ناراحتكننده ديگر قرارداد ١٩١٩ بعدها به دادگاههاى بريتانيا كشانده شد. بر اثر پافشارى [سرپرسى] «كاكس مبلغ ١٣١٠٠٠ ليره به «وثوق الدوله» و «فيروز» و «صارم الدوله» در هنگام امضاى قرارداد ١٩١٩ پرداخت شده بود. «كرزن» با اينكه عملا اين موضوع را مىپذيرفت، اما آن را بسيار ناراحتكننده مىيافت.
«بالفور» معاون مستشار مالى بريتانيا در ايران، پس از بازگشت به انگلستان كتابى تحت عنوان «رويدادهاى اخير ايران» نوشت و طى آن ادعا كرد كه شخصيتهاى ايرانى از محل اين قرارداد رشوه گرفتهاند. «وثوق الدوله» با استفاده از «پاتريك هستينگز» معروف بهعنوان وكيل خود، از بالفور به دادگاه شكايت كرد. وى در اين دعوى پيروز شد و بالفور ناگزير گرديد ادعاى خود را پس بگيرد. [در نتيجه] از انتشار بيشتر كتابش جلوگيرى شد.» (شيخ خزعل و پادشاهى ...، ص ٤٠).
(٣). سازمان اسناد ملى ايران، سند شم ٢٩٣٠٠٤٢٢٥، آرشيو ٧١٦ غ ٢ ب آ ا، شم ميكروفيلم ٠٠٣٠٠٠١١.
(٤). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ٤، ص ٢٥.
(٥). روزنامه شفق سرخ، شم ٩٣، ص ١.
(٦). همانجا.
(٧). همانجا.
(٨). روزنامه ايران، شم ١٢٦٥، ص ١. روزنامه امروز ايران اين حادثه را در شمار رخدادهاى اول آذر ذكر كرده است (شم ١٧، ص ١).
(٩). روزنامه شفق سرخ، شم ٩٣، ص ١. بادهاى گرم امسال بدون دربرداشتن حريق رفع شدند و بارندگى آغاز شد (روزنامه ايران امروز، شم ١٧، ص ١).
(١٠). روزنامه ايران، شم ١٢٦٤، ص ٢. در آغاز جنگ جهانى اول با اينكه ايران بىطرفى خود را اعلام نمود، روسها به شمال كشور تجاوز كردند. از سوى ديگر انگليسها در بصره و در جنوب ايران قوا پياده كردند تا هم از تشكيلات نفت محافظت نمايند و هم از فعاليت نمايندگان آلمان كه از كرمانشاه وارد ايران شده، در اكثر نقاط اين كشور مشغول فعاليت بر ضد انگليس بهخصوص در بين عشاير بودند، جلوگيرى نمايند. در بين ايرانيان افراد بسيارى به اميد اينكه دست دشمنان ديرينه ايران (انگليس- روس) را از ايران كوتاه كنند آشكارا يا مخفيانه با آلمانها همكارى داشتند.
از طرفى موفقيتهاى آلمان در اروپا نيز كه اخبار آن كموبيش به ايران مىرسيد و توسط عمال آنها اشاعه مىشد مشوق ايرانيان بود. از جمله عمال آلمانى كه در ايران معروف بوده، بسيار فعاليت مىكردند و اسموس، زوگماير، زيلبر، پوزن، نيدرماير، پرنس رويس وزير مختار آلمان در پايتخت و عدهاى ديگر بودند. دولت انگليس در طول جنگ چندين بار به انتشار ليست سياهى از اتباع و مؤسسات ايرانى و خارجى كه به همكارى با آلمانها مىپرداختند دست زد. در ٢٠ مارس ١٩١٦ و ٣ فوريه ١٩١٧، صورتى از اين اسامى تهيه گرديد، نهايتا در سال ١٩١٩ دولت انگليس، ايران را وادار كرد تا صورتى از اسامى ٧٣ نفر از ديپلماتها، نظاميان و اتباع آلمانى كه در جنگ به فعاليتها و مأموريتهاى مختلف پرداخته بودند، منتشر سازد و آنها به مدت ده سال اجازه ورود به ايران را نداشتند. پس از خاتمه جنگ بسيارى از افراد شاغل در مؤسسات و تشكيلات آلمانى به ناچار ايران را ترك كردند. از آنجا كه فهرست سياه مانع مهمى در راه از سرگيرى مجدد روابط سياسى با ايران محسوب مىشد، پىدرپى از سوى مقامات برلين مورد اعتراض قرار مىگرفت. از يك سو اعتراض آلمانيها و از سوى ديگر گروهى از نمايندگان مجلس كه برخى از آنها عضو حزب دموكرات پيشين بودند، اين عده در دسامبر ١٩٢٢/ آذر ١٣٠١ با تهديد دولت قوام السلطنه به استيضاح تحت عنوان سرسپردگى به دولت بريتانيا خواستار لغو اين ليست شدند و سرانجام دولت انگليس پس از فشارهاى ديپلماتيك آلمان و به ويژه تلاشهاى روزن، ايرانشناس برجسته آلمانى كه در اين هنگام سرپرستى وزارت خارجه آلمان را برعهده داشت، با الغاى اين ليست موافقت كرد (اتحاديه (نظام مافى)، «ليست سياه ايران در جنگ جهانى ...»، صص ٣٤- ٣١؛ پيرا، روابط سياسى- اقتصادى ايران و آلمان ...، صص ١٥٨- ١٥٥).
(١١).FO E ٥٣٦ /٩٦ /٤٣ .
(١٢). روزنامه ايران، شم ١٢٦٤، ص ٢.
(١٣). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ٤، ص ٥.
(١٤). همان، پ ٤، ص ٣٤.