روز شمار تاريخ معاصر ايران - فراهانى، حسن - الصفحة ٣٥٥
از طرف رئيس اركان حرب اين لشكر و يا فرمانده لشكر، به وزير جنگ فرستاده شد اطلاعات تازهاى كه در پى سانسور مكاتبات خوانين بختيارى به دست آمده ارائه شد. اين اطلاعات نشان مىدهد كه خوانين بختيارى از اينكه آنان را علت اصلى كشتار نظاميان مىدانند بسيار نگران و از مجازات احتمالى خود خوفناكاند. قصد اوليه خوانين درگيرى با دولت و شروع يك جنگ بود، اما اينك آنان پايگاه پيشين خود را در نزد ايلات و طوايف خود از دست دادهاند. از سانسور نامههايى كه سردار جنگ و صمصام السلطنه ٥ براى يكديگر فرستادهاند ضعف و چنددستگى ميان خوانين بختيارى روشن است. در اين سانسور به مكاتبات شيخ خزعل و خوانين بختيارى هم اشاره شده كه چگونه شيخ خزعل راههاى برونرفت از موقعيت فعلى را پيش پاى آنها گذاشته تا اموالشان محفوظ بماند. در اين گزارش تأكيد شده است كه خوانين بختيارى در جلسات و چارهجوييهاى خود راهى جز صلح و مسالمت با دولت به دست نياوردهاند و ازاينرو برخى بزرگان خود را چون سردار اسعد براى مذاكره و خلاصى از اين مسئله جلو فرستادهاند. راهحل نهايى كه خوانين بختيارى اختيار كردهاند نسبت دادن حادثه شليل به سردار فاتح و امير مجاهد است؛ چرا كه اين دو نسبت به ديگر بزرگان بختيارى كماهميت بوده و اختلافات پيشين آنها با اين دو خان نيز به اين نتيجهگيرى كمك كرده است. گزارشگر در پايان پيشنهاد مىكند كه اين موقعيت براى دولت يك استثنا است و با جو ساخته شده عليه بختياريها بهترين فرصت است كه با تمركز نيروى نظامى در اصفهان پرونده اين خوانين يك بار براى هميشه درهم پيچيده شود. ٦
* علت نارضايى ايرانيان مقيم شوروى
على قلى خان مشاور الممالك نماينده سياسى ايران در مسكو كه تقريبا بهطور مداوم درباره امور تجارى و سياسى با ايران در مكاتبه بود امروز در پاسخ به برخى پرسشهاى وزارت امور خارجه ايران در مورد تظلم ايرانيان مقيم عشقآباد نوشت كه «اساس تظلم كليه ايرانيان مقيمين روسيه و تركستان و قفقاز يك چيز و آن عدم آزادى تجارت است.» وى در بازگويى علت اين امر اظهار داشت: «نمىخواهند بفهمند كه اين اوضاع كنونى روسيه غير از اوقات قبل از جنگ [است] و به علاوه هنوز قرارداد تجارتى هم مابين ايران و روسيه بسته نشده.
بديهى است بعد از انعقاد قرارداد البته امر تجارت سهلتر و شكايت اتباع كمتر خواهد شد.» ٧
______________________________
(١). روزنامه ايران، شم ١٢١٤، ص ١.
(٢). اسناد وزارت امور خارجه، ١١- ٣- ٤٦- ١٣٠١.
(٣). همان، ٣- ٦- ٢٩- ١٣٠١.
(٤). اسناد وزارت امور خارجه، ٦- ١- ٣٢- ١٣٠١.
(٥). براى آگاهى از زندگى صمصام السلطنه، ر. ك: همين كتاب، ج ١، ص ٢٦٩.
(٦). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ٢، صص ٤٦ تا ٤٨.
(٧). اسناد وزارت امور خارجه، ٤٦- ٨- ١/ ١٥- ١٣٠١.