روز شمار تاريخ معاصر ايران - فراهانى، حسن - الصفحة ٥٤١
تحويل نمىدهد، اما وجود اين اسلحه با يك صد نفر همراه، قابل مقايسه با هزينههاى جابهجايى ١٥٠٠ نفر قشون مسلح براى تعقيب امير مؤيد نيست. وى سپس با تشريح نيات «چراغعلى خان سالار حشمت ديروز و امير اكرم امروزى» يادآور شد كه اكنون مردم اين خطه آرزوى بازگشت زمانى را دارند كه ظهير الملك در اينجا حكمرانى مىكرد؛ «با آن همه ابتلايى كه به ذى نفوذين وارد آمد الآن خواهان آن هستند.» وى در پايان نوشت كه رضا خان وزير جنگ بعيد است از موقعيت فعلى امير اكرم- كه از خويشان اوست- باخبر نباشد. و تلويحا تعجب خود را از عدم برخورد وزير جنگ با امير اكرم ابراز داشت. ٦
* ادامه تحصن در مشهد
طبق اخبار رسيده از مشهد نمايندگان اصناف اين شهر كه در تلگرافخانه تحصن كرده بودند، امروز پس از متفرق شدن بار ديگر در منزل آيت اللّهزاده خراسانى ٧ گرد آمده، در آنجا بست نشستند. شكايت آنها از اداره تحديد است. ٨
* زلزله در برازجان
امروز زلزله سختى در برازجان آمد. سردر برخى از خانهها ويران شد و ديوارهاى ساختمان تلگرافخانه انگليس هم ترك برداشت. پسلرزههاى اين زلزله تا پاسى از شب ادامه داشت.
در اين حادثه تلفات جانى نبوده است. ٩
* بازگشت فوج سنگين اسلحه
فوج سنگين اسلحه كه در نبردهاى شمال غرب ايران و در رفع غائله سيميتقو عمل كرده بود در بازگشت از آذربايجان امروز وارد زنجان شد. اين فوج فردا به سوى قزوين حركت خواهد كرد. ١٠
* تكذيبيه خليفهگرى ارامنه آذربايجان
خليفهگرى كل ارامنه آذربايجان در نامهاى كه امروز به امير لشكر شمال غرب نوشت مندرجات روزنامه وارليق را تكذيب كرد. (ر. ك: ٣٠ مرداد) اين خليفهگرى مطلب چاپ شده را كه مىگفت ارمنيهاى همراه سيميتقو كه مجبور شدند با او فرار را برقرار ترجيح دهند در كشتار مسلمانان دخيل بودند، تكذيب كرد و با تأكيد اظهار داشت كه ارامنه ايران دولتخواه و در هر مورد با مسلمين متفق و همرأى هستند. ١١
* دستور رضا خان به اعدام دستگيرشدگان
در پى ارسال خبر دستگيرى سه تن از متمردان مرزى توسط امير لشكر شرق (ر. ك: ١٦ آذر) و تقاضاى اعدام آنها، رضا خان وزير جنگ امروز پاسخ داد: «بعد از محاكمه هر سه نفر را اعدام نماييد.» ١٢
* ديدار ميلسپو و لورن
امشب ميلسپو مديركل ماليه ايران با سرپرسى لورن وزير مختار انگليس ديدار كرد. ميلسپو خواستار روابط صادقانه با لورن بود اما دلش نمىخواست اين روابط در شرايط فعلى آشكار باشد. ميلسپو در اين ديدار به لورن گفت كه نسبت به منافع خارجى بىطرف است و اظهار اميدوارى كرد كه موقعيت مالى ايران در صورت نبود معارضات بين المللى و حمايت دولت با يك مديريت عادى و مناسب قابل ساماندهى است. ميلسپو درباره امتياز نفت شمال هم مىگويد، با روشى كه ايران براى اعطاى امتياز پيش گرفته، كمپانيهاى نفت استاندارد و سينكلر تن به گرفتن آن نخواهند داد. هرچند دولت از قبل اعطاى اين امتياز مشتاق گرفتن وام ده ميليون دلارى از امريكاست اما با اين شيوه عملى نخواهد شد. در اين ديدار لورن به ميلسپو مىگويد كه دولت متبوع او همچنان مايل است ايران را تحت فشار نگاه دارد و اين موضوع بسيار حائز اهميت است. ١٣
______________________________
(١). روزنامه ايران، شم ١٢٧٤، صص ١ و ٢.
(٢). مدرس در پنج دوره تقنينيه، ج ١، ص ٣٦٧.
(٣). مكى، تاريخ بيست ساله ايران، ج ٢، ص ٢٣٣.
(٤). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ٤، ص ٩.
(٥). روزنامه ايران، شم ١٢٧٤، ص ٣.
(٦). اسناد وزارت امور خارجه، ٢٧- ١٤- ٤٩- ١٣٠١.
(٧). براساس منابع موجود مىتوان حدس زد كه منظور از آيت اللّهزاده خراسانى همان ميرزا محمد آقازاده خراسانى است. وى فرزند دوم آيت اللّه ملا محمد كاظم آخوند خراسانى بود. آخوند خراسانى چهار فرزند پسر داشت. ميرزا مهدى آيت اللّهزاده خراسانى؛ كه در تير ١٣٠٢ از جمله سى تن عالمانى بود كه به فرمان حكومت دستنشانده انگليس از عراق تبعيد و وارد كرمانشاه شد. ميرزا محمد آقازاده نجفى؛ كه از مجتهدان متنفذ خراسان بود. ميرزا احمد كفايى خراسانى؛ كه مجتهدى صاحبنفوذ بود و حسن كفايى؛ كه شش دوره نماينده مشهد و درگز در مجلس شوراى ملى و نيز نماينده مجلس مؤسسان در ١٣٠٤ ش و يك دوره نماينده مجلس سنا گرديد.
ميرزا محمد آقازاده خراسانى در نيمه شعبان ١٢٩٤/ ٣ شهريور ١٢٥٦ در نجف متولد شد. تحصيل را در علوم متداول حوزه گذراند و در محرم ١٣٢٥ از پدر اجازه اجتهاد دريافت كرد و به توصيه همو راهى مشهد رضوى شد و در مسجد گوهرشاد حوزه درسى تشكيل داد و سالها رياست حوزه علميه مشهد را برعهده داشت. آقازاده در نخستين سال اقامتش در ذى القعده ١٣٢٦ عليه حكومت محمد على شاه اعتراض و به ايراد خطبه پرداخت و سه ماه بعد انجمن ايالتى مشهد را افتتاح كرد. با بالا گرفتن اعتراضات مردمى او رسما خواستار بازگشايى مجدد مجلس شوراى ملى گرديد و پس از آن در آستانه فتح تهران به همراه سيد محمد طباطبايى و به نام رهبران جنبش انقلابى مشهد ارگ حكومتى شهر را محاصره كرد. نفوذ و قدرت او، مخالفانش را بر آن داشت تا او را در ١٣٢٩ ق ترور كنند كه نافرجام ماند. در دى ١٢٩٩ آقازاده به اتفاق حاج آقا حسين قمى فتواى حرمت مشروبخوارى در اماكن متعلق به آستان قدس رضوى را صادر كرد. در همين ايام او كه درصدد ايجاد رابطه حسنه ميان دولت مركزى و كلنل پسيان بود، با شنيدن خبر قتل پسيان در مهر ١٣٠٠ كسى را مأمور آوردن جسد او كرد. به دنبال ناكامى سردار سپه در ماجراى جمهورىخواهى و نيز عزل وى به فرمان احمد شاه و در پى آن ترك تهران، آقازاده طى نامهاى در ٢١ فروردين ١٣٠٣ براى رياست مجلس خواستار دلجويى دولت از سردار سپه و بازگرداندن او شد.
در واقعه مسجد گوهرشاد در تير ١٣١٤ اگرچه او دخالتى نداشت اما حكومت كه درصدد منكوب كردن متنفذين بود، او را در آبان ١٣١٤ دستگير و به يزد تبعيد كرد. پس از چهار ماه به مشهد بازگردانده شد و سپس به تهران روانه گرديد و در ديوان حرب محاكمه شد. او كه ابتدا به اعدام محكوم شده بود با وساطت برادرش ميرزا مهدى آيت اللّهزاده خراسانى از مرگ رهايى يافت اما تحت الحفظ در خانهاى در خيابان رى تهران توقيف شد. ميرزا محمد آقازاده در ٢٦ دى ١٣١٦ در تهران درگذشت و جنازهاش در حرم حضرت عبد العظيم حسنى در رى مدفون شد.
(گلشن روغنى، «آقازاده خراسانى، محمد»، صص ٢٥٢- ٢٥٠).
(٨). روزنامه اقدام، شم ٩٦، ص ٣.
(٩). روزنامه شفق سرخ، شم ٩٩، ص ٣.
(١٠). روزنامه اتحاد، شم ٢٧٠، ص ١.
(١١). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ٤، ص ١٤.
(١٢). همان، پ ١٠، ص ٩.
(١٣)OF E ٥٣٨٣١ /٧ /٤٣ .