روز شمار تاريخ معاصر ايران - فراهانى، حسن - الصفحة ١٢
در سفر اول مظفر الدين شاه به اروپا ميرزا ابراهيم خان به استقبال شاه در اتريش رفت و از آن پس در التزام ركاب شاه درآمد. به تهران بازگشت و با منصب پيشخدمتباشى سلام به خدمت در دربار مظفرى پرداخت.
وى در سفر دوم مظفر الدين شاه به فرنگ در ١٣٢٠ ق طبيب مخصوص شاه شد. يك سال بعد، پس از مرگ عموى خود، ميرزا محمود خان حكيم الملك، لقب حكيم الملك را دريافت كرد. اما چهار ماه بعد به دليل تجويز داروى اشتباه براى مظفر الدين شاه از سمت خود بركنار شد و جاى او را دكتر خليل خان اعلم الدوله گرفت. با اين حال ميرزا ابراهيم خان همچنان در جرگه درباريان بود. در ١٣٢٣ ق در سفر سوم شاه به فرنگ او را همراهى كرد. وى در دوران تحصيل در فرانسه با انديشه فراماسونرى آشنا شد و درصدد برآمد تا اين تشكيلات را در ايران بنياد گذارد.
تلاشهاى او و همفكرانش سرانجام در ١٣٢٥ ق نتيجه داد و در همين سال فرمان تأسيس لژ بيدارى ايران از سوى لژ فراماسونرى گراند اوريان فرانسه صادر شد. او كه از مشروطهخواهان بود در ١٣٢٥ ق به همراه عدهاى ديگر از اعضاى لژ بيدارى مانند ملك المتكلمين و سيد حسن تقىزاده و برخى ديگر، كميته سرى انقلاب ملى را تشكيل داد. از اهداف اين كميته مبارزه با مخالفان مشروطه و تشكيل نيروى نظامى بود. با پيروزى مشروطهخواهان و تشكيل مجلس شوراى ملى، ميرزا ابراهيم خان در ١٣٢٦ ق به نمايندگى مردم تهران منصوب شد. در روز بمباران مجلس، وى به همراه عدهاى از نمايندگان به پارك امين الدوله گريخت و روز بعد به سفارت فرانسه پناهنده شد. او در دوره استبداد صغير عليه محمد على شاه فعاليت بسيار كرد. پس از فتح تهران نيز به فاتحان پيوست.
حكيم الملك يكى از بيست و هشت عضو كميسيون عالى بود كه توسط فاتحان براى رسيدگى به امور كشور تشكيل شده بود. از اولين اقدامات اين كميسيون انتصاب احمد ميرزاى وليعهد به پادشاهى است.
حكيم الملك در دوره دوم مجلس شوراى ملى به نمايندگى از آذربايجان انتخاب شد و به همراهى سيد حسن تقىزاده، حسينقلى نواب و سيد محمد رضا مساوات حزب تندروى دموكرات را بنيان گذاشت.
همچنين مجلس به حكيم الملك مأموريت داد تا به وضع دربار رسيدگى نموده و تربيت سلطان احمد ميرزا را بر عهده بگيرد. او نيز محمد على فروغى، ابو الحسن فروغى و كمال الملك را به آموزگارى شاه گماشت.
وى پس از هشت ماه در ١٣٢٩ ق از نمايندگى مجلس استعفا داد و در كابينه مستوفى الممالك به وزارت ماليه منصوب شد.
وى در كابينه نجفقلى خان صمصام السلطنه در مرداد ١٢٩٠ ش نيز همين سمت را دارا بود. در كابينه ميرزا محمد على خان علاء السلطنه در ١٢٩٢ ش وزير علوم شد و از ١٢٩٤ ش بهطور متوالى در كابينههاى ميرزا حسن خان مشير السلطنه و در ١٢٩٤ ش در كابينه عين الدوله و در ١٢٩٦ ش در كابينه ميرزا محمد على خان علاء السلطنه وزارت معارف و اوقاف و صنايع مستظرفه را عهدهدار شد. وى در كابينه صمصام السلطنه در ١٢٩٧ ش از وزارت معارف به وزارت دارايى رفت و پس از آن در ١٢٩٩ ش در كابينه ميرزا حسن مشير الدوله به وزارت معارف رسيد. و در ١٣٠٠ ش در كابينه بعدى مشير الدوله به وزارت امور خارجه دست يافت. در ١٣٠٢ ش هم وزير عدليه كابينه مشير الدوله گرديد.
از آن پس حكيمى تا ١٣٢١ ش در هيچ كابينهاى شركت نداشت. وى در اين زمان از فعاليتهاى سياسى كناره گرفت و به تأليف پرداخت. حاصل آن فرهنگ لغت فرانسه به فارسى و كتابى درباره كالبدشكافى است.
وى پس از شهريور ١٣٢٠ به صحنه سياست بازگشت و در مرداد ١٣٢١ وزير كابينه قوام شد. سپس به مدت سه دوره نخستوزير گرديد؛ ابتدا در ١٣٢٤ ش و كابينه دوم وى در آبان همان سال تشكيل شد. در اين دوره با هدف تخليه قشون روسيه از ايران، به سازمان ملل شكايت برد. در كابينه سوم در ١٣٢٦ برنامه اصلاحات كلى از قبيل تعديل بودجه، صرفهجويى زياد در هزينه و گماردن اشخاص درست در سر كارها را در دولت خود تعيين نمود كه با وجود مخالفان خود مجبور به استعفا شد.
حكيمى از آبان ١٣٢٨ به مدت يك سال وزير دربار شد. وى همچنين نماينده تهران در دورههاى اول و دوم مجلس سنا و از بهمن ١٣٢٨ تا اسفند ١٣٣٢ و بار ديگر از فروردين ١٣٣٢ به مدت دو سال رياست مجلس سنا را به عهده داشت. در دوره وزارت حكيمى بر معارف ايران، مدرسه حقوق، طرح اعزام محصل به خارج از كشور در رشتههاى مختلف ازجمله رشته تعليم و تربيت، ارائه طرح تأسيس دار المعلمين، تأسيس مدرسه صنايع مستظرفه به معاونت محمد غفارى كمال الملك، محقق شد. وى در ٩٢ سالگى در ١٣٣٧ ش درگذشت و در ابن بابويه به خاك سپرده شد. (بامداد، شرححال رجال ايران در ...، صص ١٠- ٨؛ سرمد، اعزام محصل به خارج از ...، صص ٢٩٤ و ٢٩٥؛ «مجموعه اسناد منتشر نشده درباره لژ بيدارى ايران- ٥»، ايران، ١٣٧٤ ش، شم ٥ (٥/ ٢/ ١٣٧٤)، ص ١٢؛ يغمايى، وزيران علوم و معارف و ...، صص ١٣٦- ١٢٨).
______________________________
(٦). اسناد وزارت امور خارجه، ٧٥- ٢- ٤٩-
١٣٠١.