(٢). روزنامه امروز ايران، شم ١٩، ص ٢؛ روزنامه نوبهار نوشت كه شومياتسكى مراتب نارضايتى خود از دولت ايران را روز چهارم آذر به اطلاع «والا حضرت اقدس» رسانده است. (شم ١٠، (٦ قوس/ آذر ١٣٠١) ص ١٥٩).

(٣). مرتضى يزدان‌پناه كه در بين هم‌قطاران قديم خود به مرتضى خان معروف بود به سال ١٢٧٠ ش متولد شد. پس از تحصيلات ابتدايى وارد مدرسه قزاقخانه گرديد و با طى دوره آن مدرسه، به فرماندهى دسته‌اى از قزاق تهران انتصاب يافت. او در هنگام قيام جنگليها در گيلان بود و در ١٢٩٩ كه با درجه سرهنگى فرماندهى پياده نظام قواى كودتا را برعهده داشت بلافاصله پس از ورود به تهران به مقام سرتيپى ارتقا يافت و به فرماندهى تيپ مركز و بعد لشكر مركزى منصوب گرديد. در ١٣٠٣ علاوه‌بر فرماندهى لشكر، حكومت نظامى تهران نيز با او بود. وى چندى از سوى رضا شاه مورد سوءظن واقع گرديد و مدتى در منزل خود تحت نظر بود و پس از آن مورد عفو قرار گرفته در سال ١٣٠٧ ش به رياست بازرسى كل ارتش گمارده شد. سپس در سال بعد رياست ژاندارمرى كل كشور نيز ضميمه آن گرديد. يزدان‌پناه در سال ١٣١٢ ش به درجه سرلشكرى ارتقاء يافت و فرماندهى لشكر دوم و سپس فرماندهى دانشكده افسرى را بر عهده گرفت. او در شهريور ١٣٢٠ به جاى سرلشكر عزيز اللّه ضرغامى به رياست ستاد ارتش برگزيده شد. يك سال در اين سمت بود تا اينكه درجه سپهبدى گرفت و بعد به رياست دفتر نظامى شاه رسيد و آجودان مخصوص شاه گرديد. در دى ١٣٢٦ يزدان‌پناه در كابينه ابراهيم حكيمى به وزارت جنگ انتخاب شد و در كابينه ساعد مراغه‌اى در مهر ١٣٢٨ وزارت راه با او بود. او دو دوره در كابينه‌هاى بعدى ساعد مراغه‌اى و همچنين در كابينه على منصور در ١٣٢٩ وزارت جنگ را حفظ نمود. وى از دوره دوم مجلس سنا با سمت سناتور انتصابى در مجلس عضويت داشت و در دو نوبت نيز رياست بازرسى شاهنشاهى را عهده‌دار بود.

سپهبد مرتضى يزدان‌پناه در بهمن ١٣٥١ درحالى‌كه بر شوراى عالى بانك سپه رياست مى‌كرد در دفتر كار خود در بانك به علت سكته قلبى درگذشت. (اميراحمدى، احمد، خاطرات نخستين سپهبد ايران، ص ٥٥٥؛ عاقلى، شرح حال رجال سياسى و ...، ج ٢، صص ١٨١٠- ١٨٠٧).

[تصوير] مرتضى يزدان‌پناه‌

(٤). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياى، س ١٣٠١، سند شم ٣٧١٣.

(٥). روزنامه شفق سرخ، شم ٩٥، ص ٢.

(٦). روزنامه ايران، شم ١٢٦٧، ص ٤.

(٧). روزنامه شفق سرخ، شم ٩٥، ص ٢.

(٨). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ٩٤، ص ١.

(٩). اسناد وزارت امور خارجه، ١٢٥- ٢- ٤٩- ١٣٠١.

(١٠). همان، ٧٣- ٢- ٤٩- ١٣٠١.

(١١). همان، ٩ و ٨- ١٥- ٣٢- ١٣٠١.

(١٢). همان، ٢٤- ٣- ٥٢- ١٣٠١.

(١٣). روزنامه ايران، شم ١٢٦٧، ص ٤.

(١٤). همان‌جا.

(١٥). همان، شم ١٢٧٠، ص ٣.

(١٦). همان، شم ١٢٧٤، ص ٣.