(٢). روزنامه اتحاد، شم ٢٢٠، ص ٣. مدارس آليانس توسط دو مؤسسه يكى به نام «آليانس فرانسه» و ديگرى با عنوان «انجمن آليانس جهانى اسرائيلى (يهوديان)» در ايران ايجاد شدند. در ١٨٨٣ م/ ١٣٠٠ ق «آليانس فرانسه كانون ملى براى ترويج زبان فرانسه» در پاريس بنيان گرفت كه هدف آن گسترش زبان و فرهنگ فرانسه در جهان بود. آليانس در هر شهرى يك مدرسه و يك كميته يا انجمن و يك كتابخانه را دربر مى‌گرفت. در آغاز سده بيستم ميلادى علاوه بر پاريس در ديگر كشورها همچون امريكا، استراليا، روسيه، بلژيك، ايتاليا، مصر و تركيه جمعا ١٢٦ كميته آليانس به راه افتاد. در ايران هم دكتر تولوزان حكيم‌باشى ناصر الدين شاه، براى بنيان كميته مزبور تعيين شده، در ١٣٠٦ ق/ ١٨٨٩ م نخستين بار از برپايى كميته آليانس تهران سخن به ميان آمد و به دو شاخه آن در تهران و شيراز اشاره شد. مديريت آليانس تهران به عهده ژوزف ريشارد (مؤدب الممالك) و آليانس شيراز نيز به دوكروآ واگذار شد. رياست كميته آليانس تهران را بالوآ سفير فرانسه در تهران در عهده تصدى گرفت و افرادى چون امين السلطان اتابك اعظم و ميرزا على خان امين الدوله، كامران ميرزا نايب السلطنه، دكتر فوريه و چند تن ديگر در آن عضويت يافتند. نخستين مدرسه آليانس در تهران به صورت استيجارى در منزل يك فرد فرانسوى به راه افتاد. پس از چندى حساب پس‌اندازى نيز در بانك شاهى از سوى كميته آليانس تهران افتتاح گرديد كه از بهره آن برخى از مشكلات مالى مدرسه مرتفع مى‌شد. در دوران سلطنت مظفر الدين شاه به ويژه از ١٣١٦ ق/ ١٨٩٩ م با تجديد شيوه‌ها آليانس جان تازه گرفت و دكتر شنيدر حكيم‌باشى مخصوص شاه رياست آن را در دست گرفت. تعدادى از معلمان تازه نيز به استخدام آن درآمدند. در ١٣٢٠ ق تلاشى براى معادل‌سازى ديپلم مدارس آليانس ايران با «باكالورآ» ى پاريس صورت گرفت. در سالهاى انقلاب مشروطيت آليانس به حيات خود ادامه داد و از دربار مبلغى به عنوان كمك مالى دريافت مى‌كرد. در همين اوان كه «لژ بيدارى ايران» نخستين جرگه سازمانى فراماسونرى از سوى شرق اعظم فرانسه در تهران تأسيس يافت برخى از مديران و معلمان مدارس آليانس از جمله آويت وزيوز و مسيو سوگون به عضويت آن درآمده، همزمان در هر دوى آنها به فعاليت خود در ايران ادامه دادند. اما با آغاز سلطنت محمد على شاه، و قطع كمك مالى دربار، آينده مدارس آليانس به خطر افتاد. از سوى ديگر مدارس آلمانى به رقابت با آن قد علم كردند. در چنين اوضاعى دولت فرانسه ساليانه مبلغى را براى كمك و سرپا نگه داشتن اين مدارس به تهران مى‌فرستاد. علاوه بر مدارس پسرانه و دخترانه در تهران، در شهرهاى رشت و تبريز نيز مدارس آليانس تأسيس شدند. تا ١٩٢٣ م/ ١٣٠١ ش آليانس فرانسه نزديك به صد دانش‌آموز داشت. درس فارسى در اين مدارس اختيارى بود و يا خيلى به اختصار تدريس مى‌شد.

با روى كار آمدن رضا شاه از برنامه‌هاى اختصاصى مدارس فرنگى كاسته شد و مدارس آليانس هم با مشكلاتى مواجه شدند. مدارس آليانس فرانسه، مدارسى كاملا لائيك و غيرمذهبى بودند.

اما مدارس آليانس اسرائيليت يونيورسال (اتحاديه جهانى يهوديان)، مدارسى مذهبى و وابسته به سرمايه‌داران يهودى فرانسوى و ديگر كشورهاى اروپايى بودند. آليانس جهانى اسرائيلى را «آدولف كرميو» در پاريس به راه انداخت و چند تن از روشنفكران يهودى را در آن گرد هم آورد. آنان در انديشه ايجاد مدارسى افتادند تا از نظر فرهنگى و مالى همكيشان خود را يارى رسانند. مدارسى را در مراكش، دمشق و بغداد به راه انداختند. آليانس مزبور از طريق مدرسه بغداد توانست با ايران رابطه برقرار نمايد و در ١٢٨١ ق/ ١٨٧٣ م انجمن آليانس جهانى اسرائيلى، كه جمعيت يهوديان ايران را ٤٠٠٠٠ تن برآورد كرده بود، تلاشى براى راه‌اندازى مدرسه‌اى در تهران آغاز كرد. پيش از اين چند يهودى در تهران و اصفهان و همدان مدارس كوچكى را راه انداخته، چند آموزگار پروتستان هم با يارى انگليسها تبليغ و تدريس فرزندان جماعت يهود را عهده‌دار بودند. با آغاز زمزمه تأسيس شاخه‌اى از آليانس جهانى اسرائيلى (يهودى) در تهران، كميته آليانس فرانسه به تكاپو افتاد تا بلكه در ظاهر از رقابت مستقيم با همتاى خود به دور و در امان بماند. سرانجام فردى به نام «ژوزف كازه» كه تبعه مراكش و رئيس مدرسه بيروت بود به تهران آمد و مديريت نخستين مدرسه آليانس جهانى اسرائيلى را در ايران به عهده گرفت. چندى بعد مدرسه دخترانه وابسته بدان انجمن هم در تهران گشايش يافت. رفته‌رفته پيشرفت آليانس بيشتر شد و توجه دولتمردان را به خود جلب كرد. كازو مأموريت يافت مدرسه آليانس ديگرى را در اصفهان راه بيندازد. پس از آن در همدان، شيراز، سنه (در كردستان)، كرمانشاه، يزد، كرند، قصرشيرين، سنندج و بروجرد هم شعب آليانس اسرائيليت گشايش يافتند. (قاسمى، پويا، مدارس جديد در دوره قاجاريه:

بانيان ...، صفحات متعدد؛ ناطق، كارنامه فرهنگى فرنگى در ايران ...، صفحات متعدد).

(٣). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ٥، ص ١٥.

(٤). اسناد وزارت امور خارجه، ٣٦- ١٢- ١/ ١٥- ١٣٠١.

(٥). اسناد مجلس شوراى اسلامى، سند شم ١١٧/ ٣/ ١٦/ ٣١/ ٤.