جلسه مجلس امروز سه ساعت پس از غروب به رياست مؤتمن الملك تشكيل شد و بحث و بررسى پيرامون فرشهاى جوهرى و رنگ ثابت ادامه يافت. موافقان و مخالفان گرفتن ماليات از صادرات قالى‌هاى جوهرى به نتيجه‌اى يكسان نرسيدند و موضوع به كميسيون مربوطه ارجاع شد تا لايحه پيشنهادى را با تغييراتى به صحن مجلس بياورد. در اين جلسه رضا خان وزير جنگ بودجه وزارت‌خانه خود را به مجلس داد. لايحه ديگر او اعزام دانشجو به فرانسه براى آموزش دوره‌هاى نظامى بود. رضا خان اعزام ٥٦ دانشجو و چهار صاحب‌منصب ارشد، در مجموع ٦٠ نفر را پيشنهاد داد و گفت كه سى نفر از اعزام‌شدگان پس از يك سال آموزش و نيمى ديگر پس از دو سال به ايران بازمى‌گردند. مخارج برآورد شده براى اين كار ٦٠٠/ ٦٧١ فرانك در يك سال بود. ٨ «اين طرح در عمل بسيار پرخرج و گران از آب درآمد. در سال ١٣٠١ ش مسئله تأمين نقدينگى كافى براى عزيمت دانشجويان به فرانسه منجر به تعليق اين برنامه تا سال بعد شد.» ٩

* عقب افتادن حقوق نظميه و قراسورانهاى فارس‌

مشير الدوله رئيس الوزراء از وزارت ماليه خواست حقوق پرداخت نشده نظميه و قراسورانهاى فارس پرداخت گردد.

«هرگاه از اين بابت وجوهى بايد قوام الملك بپردازد گرفته [حقوق‌هاى معوقه را] پرداخت نمايند.» ١٠

______________________________
(١). سيفى فمى تفرشى، پليس خفيه ايران، ص ٦١؛ به نقل از: روزنامه شفق سرخ، شم ٢٢.

(٢). روزنامه اتحاد، شم ١٦٠، ص ٢.

(٣). مكى، تاريخ بيست ساله ايران، ج ٢، صص ٨٩ و ٩٠.

(٤). سيد محمد اسلامبولچى از بازرگانان و آزاديخواهان صدر مشروطه است كه از تاريخ تولد و زادگاهش اطلاعى در دست نيست. در ١٣٣٣ ق در انتخابات مجلس سوم از نامزدهاى حزب اعتدال بود كه با مخالفت انجمن اتحاديه اصناف به رهبرى محمد تقى بنكدار مواجه شد. در اين برهه مجلس سوم نيز به سبب مهاجرت تعداد زيادى از نمايندگان به قم و از آنجا به كرمانشاه براى مقابله با اشغال تهران توسط قواى روس، از اكثريت افتاد و تعطيل شد. اسلامبولچى نيز از جمله شخصيت‌هاى مهم و صاحب نفوذى بود كه در اين مهاجرت شركت داشت.

انتخابات دوره چهارم مجلس شوراى ملى نيز به دليل اوضاع آشفته كشور ناشى از حضور بيگانگان، حدود چهار سال به طول انجاميد. در اين مدت اسلامبولچى همواره يكى از حاضرين در جلسات اعتدالى‌ها بود و براى كسب رأى اصناف خرده‌پا و كسبه چاله ميدان به نفع اعتداليون، عليرغم نفوذ دموكراتها در بازار، تلاش مى‌كرد.

پس از كودتاى سوم اسفند ١٢٩٩، اسلامبولچى نيز از اشخاص متنفذى بود كه به دستور سيد ضياء الدين طباطبايى دستگير و زندانى شد.

در مجلس پنجم، نمايندگان با تصويب ماده واحده تغيير سلطنت، تعيين حكومت قطعى را به مجلس مؤسسان واگذار نمودند. لذا در ١٤ آبان ١٣٠٤ از ٣٦ مدعوى كه در عمارت دار الفنون براى تشكيل انجمن نظارت انتخابات گردهم آمدند ١٨ نفر انتخاب و به دو گروه ٩ نفره هيأت ناظران اصلى و فرعى تقسيم شدند كه اسلامبولچى در شمار هيأت ناظران اصلى قرار داشت. سپس در آذر همان سال به عنوان نفر هفدهم از ٢٤ نماينده تهران به مجلس مؤسسان راه يافت. اسلامبولچى از جمله نمايندگانى بود كه در ٢١ آذر ١٣٠٤ به تغيير اصل ٣٦، ٣٧ و ٣٨ متمم قانون اساسى كه به نفع سلطنت رضا شاه و جانشينى فرزندش بود، رأى دادند و در ٢٤ آذر ١٣٠٤ سلطنت ايران را به رضا خان واگذار نمودند.

از تاريخ و محل فوت وى اطلاعى در دست نيست. (امير طهماسبى، عبد اللّه، تاريخ شاهنشاهى اعليحضرت ...، صص ٣٩٧- ٣٩٦؛ شروين، دولت مستعجل، صص ٣٢- ٣١؛ مختارى، اصفهانى، «اسلامبولچى، سيد محمد»، صص ٥٥٩- ٥٥٨).

(٥). عباسقلى بازرگان (پدر مهندس مهدى بازرگان) معروف به تاجر تبريزى، تجارتى و اسلامبولچى فرزند حاج كاظم به سال ١٢٤٧ ش در تبريز زاده شد. ابتدا در زادگاهش به شغل پدرش، تجارت پرداخت و در ١٨ سالگى همراه خانواده به تهران آمد و در اين شهر ساكن گرديد. او در تهران به فعاليت‌هاى گوناگون اقتصادى روى آورد و از بازاريان، تاجران و فعالان اقتصادى به نام در سطح كشور گرديد و به دليل پيشه‌اى كه داشت به «بازرگان» مشهور شد.

افزون بر كار تجارت، كارخانه‌دارى، خريد و فروش املاك، امانت فروشى، سهامدار تلفن و عضويت در هيأت مديره شركت توسعه مخابرات از ديگر فعاليتهاى او بود. وى مدتى نيز رياست «هيأت تجارت» و «اتاق تجارت» تهران را برعهده داشت.

عباسقلى بازرگان در سياست و اقتصاد سياسى نيز صاحب نظر بود و در سومين دوره مجلس شوراى ملى يك بار از طرف آذربايجانيان مقيم مركز نامزد شد ولى رأى لازم را به دست نياورد. او با همكارى همفكران و دوستانش در بازار و صنعت تلاش مى‌كرد تا اقتصاد كشور در دوران پس از مشروطيت در مسير درست و به نفع توليد و توسعه اقتصادى جريان پيدا كند. همچنين در دوران نهضت ملى از حاميان دولت محمد مصدق بود و در انسجام و گرايش نيروهاى ملى و مذهبى به ويژه بازاريان بر ائتلاف و حمايت از دولت و نهضت ملى تلاش وافر داشت. وى در انتخابات مجلس هفدهم شوراى ملى در پيروزى مليون و دولت ملى كوشا بود. همچنين در راستاى اهتمام به مسائل دينى و اجتماعى به منظور روشنگرى مذهبى و تعالى فكرى جوانان از سال ١٣٠٣ ش تا اواسط سلطنت رضا شاه جلساتى را به صورت يك تشكيلات فكرى و تا حدودى سياسى در منزلش برگزار مى‌كرد و در اين زمينه نشريه‌اى به عنوان «ارگان انجمن انتشار» نشر مى‌داد كه سرانجام با مخالفت رضا شاه و دربار به تعطيلى گراييد. عباسقلى آقا تبريزى از نظر اخلاقى و شخصيتى نيز مردى متعادل و متوازن بود. وى به سال ١٣٣٣ ش درگذشت. (بازرگان، خاطرات بازرگان شصت سال خدمت و مقاومت، ج ١، صص ٥٢- ١٠؛ يوسفى اشكورى، در تكاپوى آزادى، ج ١، صص ٣٦- ٢٩).

(٦). روزنامه اتحاد، شم ١٦٠، ص ٢.

(٧). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ٨، ص ١٠.

(٨). روزنامه اتحاد، شم ١٦١، صص ١ و ٢.

(٩). كرونين، ارتش و تشكيل حكومت ...، ص ٢٤٠.

(١٠). روزنامه اتحاد، شم ١٦٠، ص ٢.