گروهى از طلاب اصفهانى با اعتقاد به ضرورت ايجاد تشكيلات در ترويج علوم و معارف، امروز اعلام موجوديت كرد و اهداف خود را در مرامنامه‌اى در ده ماده اعلان كرد. ٨

______________________________
(١). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ٢٠، صص ٢٣ و ٢٣.

(٢). نوروز خان قوجه بيگلو فرزند سردار بيگ قوجابيگلو كه پس از پدرش رئيس قوجابيگلوهاى مغان (اردبيل) شد. وى همانند سردار بيگ از رؤساى قدرتمند طوايف شاهسون در اردبيل به شمار مى‌آمد كه در برخى مواقع، حتى پس از آنكه مراتع ميان طايفه‌ها تقسيم شد به قشلاقهاى طوايف ضعيف‌تر هجوم برده، آنها را تصرف مى‌كرد. از جمله او رعاياى خود را از اجارود و خروسلو به سوى شمال حركت داد و قشلاقهاى طوايف پيرايواتلو، عربلو، جعفرلو و اجيرلو را به تصرف درآورد. او در زمانى هم كه با قواى دولتى به فرماندهى يپرم خان ارمنى (١٣٢٧ ق) براى قلع‌وقمع شاهسونها به اردبيل حمله‌ور شدند و با طايفه قوجابيگلو در اوايل ١٣٢٧ ق/ ١٢٨٨ ش جنگيده و عده زيادى از آنان را كشتند در آزادى به سر مى‌برد. اما چند سال بعد (١٢٩٩ ش/ ١٩٢٠ م) كه قواى شوروى به بهانه حملات گاه‌وناگاه دسته‌هاى شاهسون به داخل مرزها و قواى آنها، به تدارك تهاجم به آذربايجان پرداختند و تا مرز آستارا هم آمدند طوايف تابع نوروز خان كه البته از سوى فراريان مساواتى حكومت قفقاز پشتيبانى مى‌شد با آنان جنگيدند و قواى شوروى را شكست دادند. او در بهمن و اسفند ١٣٠١ كه قواى دولتى ايران عملياتى را بر ضد طوايف حاجى خوجالو، پلاتلو، آلارلو، قوجابيگلو و ديگر طوايف شاهسون آغاز كردند، همچون چند تن ديگر از رؤساى آن طوايف تسليم قواى دولتى شد. (تاپر، تاريخ سياسى اجتماعى شاهسون‌هاى مغان، صص ٢٦٤، ٣٠١ و ٣١٤ و ٣٢٤).

(٣). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ١، ص ١٠٢.

(٤). يازتپه دهى است از بخش سرخس شهرستان مشهد و در ١٢ كيلومترى شمال باخترى سرخس كه محصولش غلات و بنشن و شغل مردم آن كشاورزى، مالدارى، قاليچه و جوالبافى است.

(٥). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ١٠، ص ١٢.

(٦). همان، پ ١٠، ص ١١.

(٧). عاقلى، روزشمار تاريخ ايران، ج ١، ص ١٧٦. ميرزا عبد الحسين خان همان عبد الحسين هژير است كه بعدها به مقامات بالا ارتقاء يافت. چندى نخست‌وزير و وزير دربار بود كه در سمت اخير در مدرسه عالى سپهسالار هدف گلوله قرار گرفت.

[تصوير] عبد الحسين هژير

روزنامه پيكان در تهران به مديريت و صاحب‌امتيازى محمد وثوق همايون تأسيس و شماره اول آن در چهار صفحه به قطع بزرگ در چاپخانه روشنايى و در ١١ اسفند ١٣٠١ چاپ و منتشر شد. اين روزنامه در ابتدا هفته‌اى دو بار (يكشنبه و پنجشنبه) چاپ مى‌شد اما از شماره ١٢، سال اول به بعد هفته‌اى سه شماره منتشر گرديد. پيكان از لحاظ مرام و مسلك طرفدار اكثريت مجلس شوراى ملى و مخالف اقليت آن و از دشمنان سرسخت سيد ضياء الدين طباطبايى بود (صدرهاشمى، تاريخ جرايد و مجلات ايران، ج ٢، ص ٩١).

(٨). اسناد روحانيت و مجلس، ج ٢، صص ٢٠٥ و ٢٠٦. «بسم اللّه تعالى شأنه- مرام‌نامه هيأت علميه طلاب اصفهان دام افضالهم- ماده ١. ترويج علوم و معارف حقه. ٢. تشويق محصلين و تنظيمات امور آنها از تمام جهات. ٣.

حفظ حوزه اسلاميه از تعرضات اجانب و مساعدت در اجراى قواعد مسلمه اسلاميه. ٤. احياء مدارس و معابد مسلمين و ساير آثار و ابنيه عتيقه اسلاميه. ٥. تأسيس شعب در بلاد اسلاميه و مساعدت با محصلين آن بلاد. ٦. تقويت از قوانين مشروعه دولت. ٧. تأسيس كتابخانه عمومى كه محتوى كتب ديانتى و اخلاقى و ادبى و تاريخى بوده باشد با مساعدت اداره محترم معارف. ٨. تشكيل مجلس علمى براى اشاعه احكام و بيان اصول عقايد حقه و دفع شبهات از ارباب مذاهب باطله و طبع و نشر مجلات ديانتى. ٩. تصفيه افكار عمومى و ابطال اصول مذمومه تشخصات، الا آن تشخصاتى كه اسلام اجازه مى‌دهد از قبيل علم و فضل و تقوى و غيره. ١٠. احقاق حقوق حقه و طرفدار عدالت و معاونت با مظلومين.» (همان، ص ٢٠٦)