(١٤). همان، شم ٧٥، ص ١. «در ٢٦ اوت، ارتش تركيه رفته‌رفته حركت به سوى آنچه را كه براى تركها تحت عنوان تهاجم بزرگ (بويوك تعارض) شهرت يافته بود، آغاز كرد. نيروهاى ترك در جبهه‌اى به وسعت صد كيلومتر از ايزنيك تا افيون قره حصار پيشروى به سوى دشمن را آغاز كردند. مواضع دفاعى اصلى يونان در ٢٦ اوت مورد حمله قرار گرفت و ايزميت نيز در همان روز سقوط كرد. در ٣٠ اوت، لشكر يونان در دوملوپينار منهزم شد و نيمى از سربازانش اسير يا كشته شدند و تجهيزات آن به كلى از بين رفت. در روز اول سپتامبر در همان زمانى كه هزاران تن از سربازان يونانى به سوى ازمير مى‌گريختند، مصطفى كمال مهم‌ترين فرمان خود را خطاب به ارتش تركيه صادر كرد: «سربازان! نخستين هدف شما درياى مديترانه است، به پيش!» براى موفقيت تلاشهاى ملى‌گرايان در مساجد فاتح و اياصوفيه استانبول مراسم دعا و نماز برگزار شد. در ٢ سپتامبر، اسكى‌شهر تصرف شد و حكومت يونان از بريتانيا تقاضا كرد كه با ميانجيگرى خود مقدمات ترك مخاصمه را فراهم آورد تا بتواند دست كم سلطه خود را بر ازمير حفظ كند. كمال به اين درخواست يونان هيچ توجهى نكرد. بالكسير در ٦ سپتامبر تسخير شد و آيدين و مانيسا روز بعد سقوط كردند، درحالى‌كه مانيسا پيش از ترك يونانيان به آتش كشيده شد. حكومت آتن استعفا كرد. دو روز بعد سواره‌نظام ترك در ميان شادى هزاران تن از مردم به ازمير وارد شد. بورسا در ١٠ سپتامبر به تصرف تركها درآمد. روز بعد نيروهاى تحت امر كمال عازم تسخير بوسفور، درياى مرمره و تنگه داردانل شدند؛ پادگان‌هاى متفقين با كمك سربازان بريتانيا، فرانسه و نيز سربازان ايتاليايى اعزامى از استانبول تقويت شده بود. گمليك و مودانيه در ١١ سپتامبر با تسليم كامل لشكر يونان سقوط كرد. هزاران تن از سربازان و روستاييان يونانى از سراسر آناتولى به داخل ازمير سرازير شدند و براى مراجعت به يونان بر كشتيهاى حمل‌ونقل متفقين سوار شدند. حكومت ازمير در اين زمان مجددا به دست تركها افتاد و تلاشهاى پراكنده‌اى صورت گرفت كه نظم برقرار و از غارت اموال مردم جلوگيرى شود. در ١٣ سپتامبر، در محله ارمنى‌نشين شهر آتش‌سوزى ايجاد شد. حريق در ساختمانهاى آغشته به بنزين به سرعت گسترش يافت، درحالى‌كه تلاشهاى ارتش تركيه در اطفاى حريق ناكام ماند، چرا كه آنان دريافتند كه همه لوله‌هاى آب آتش‌نشانى شهر قطع و همه مخازن آب شهر تخليه شده‌اند. طى يك روز حدود ٢٥٠٠٠ ساختمان در آتش سوخت و نيمى از شهر بزرگ ازمير ويران شد. شايد آخرين دستاورد ناخوشايند جنگ طرح اين ادعا بود كه ارتش پيروز تركيه مسئول بروز آتش‌سوزى در دومين شهر امپراطورى كهن است؛ ادعايى كه به سرعت در مطبوعات غربى انتشار يافت. مجرم واقعى اين فاجعه هرگز شناخته نشد.

در اين احوال، پيشروى ارتش تركيه ادامه يافت. در ١٤ سپتامبر سال ١٣٤١ ه ق/ ١٩٢٢ م، برگاما و قوش آداسى به دست نيروهاى ترك فتح شد و حكومت فرانسه پيشنهاد داد كه تراكيه شرقى بازپس داده شود. حكومت استانبول براى كمال تلگرام تبريكى ارسال داشت و از آنچه كه به گمان آنان «يكى از بزرگترين پيروزيهاى تاريخ عثمانى [!]» تلقى مى‌شد، تقدير كرد. در ١٨ سپتامبر، كمال توانست اعلام دارد كه ارتش يونان در آناتولى به كلى منهدم شده است. در همان روز، فرماندهان ارتش متفقين از نيروهاى ترك تقاضا كردند كه از منطقه خود در تنگه‌ها عقب‌نشينى كنند و بى‌طرفى اين مناطق و نيز استانبول را حفظ كنند. سپاه بريتانيا براى جنگ آماده شده و از لندن خواست كه نيروى كمكى گسيل دارد. اما در داخل كشور، رياست ستاد گزارش داد كه «زمان به لحاظ موقعيت فصلى براى عمليات زمينى به هيچ‌وجه مناسب نيست و دشواريهايى را كه سربازان بايستى تحمل كنند براى تركها كه با اين سختيها ديرآشنا هستند، بسيار قابل تحمل‌تر از بريتانياييهاست.» دولت بريتانيا تصميم گرفت كه در صورت لزوم در تنگه داردانل در برابر تركها مقاومت كند و از فرانسه و ايتاليا تقاضاى كمك كرد تا بتواند امكان ادامه استقرار يونانيان را در تراكيه شرقى فراهم آورد. اما در ١٩ سپتامبر، فرانسه مواضع خود را در تنگه‌ها ترك كرد و نيروهاى بريتانيا را در رويارويى با تركها تنها گذاشت. در ٢٤ سپتامبر، سربازان كمال به سوى قلمرو تنگه‌ها حركت كردند و از قبول درخواستهاى بريتانيا مبنى بر ترك منطقه خوددارى كردند؛ درگيرى نيروهاى دو كشور قريب الوقوع مى‌نمود. هيأت دولت بريتانيا در تصميم‌گيرى دچار اختلاف شد. مآلا مسئله به كوشش ژنرال بريتانيايى به نام هرينگتون حل شد؛ وى در اين زمان فرماندهى نيروهاى متفقين در استانبول را برعهده داشت و افراد تحت امر خود را از گشودن آتش بر روى تركها برحذر داشت و عليه هرگونه اقدام ماجراجويانه به دولت هشدار داد و كمال را متقاعد كرد كه وى مى‌تواند در صورت خوددارى از بروز جنگ و تشكيل يك كنفرانس صلح به خواستهاى خود دست يابد.

در ٢٧ سپتامبر، به تشويق وى، ناوگان يونانى استانبول را ترك كرد. در همان روز، كنستانتين، پادشاه يونان، سرنگون شد و در آتن حكومتى جديد بر سر كار آمد.» (جى شاو، تاريخ امپراتورى عثمانى و ... صفحات متعدد).