انگليس كه هميشه غمخوار عالم، به خصوص مسلمانها است (يك روز رأفت و تلطفش نسبت به ايرانى‌ها متوجه مى‌گردد، و آن قرارداد كذا و كذا را [قرارداد ١٩١٩] كه حقيقت و حالش معلوم است مى‌گذارند)، بالاخره در بين النهرين يك قراردادى با امير حاليه (آنچه شنيده و پرسيده و فهميده‌ام قرارداد يك طرفى محسوبست.) (بعضى نمايندگان: صحيح است)، منعقد نموده، آن هم الآن مسكوت‌عنه مانده است. بالاخره بناى اهالى آنجا شده كه افتتاح يك مجلس ملى بكنند كه آن هم جزء قرارداد است و به واسطه يك خصوصيتى كه ضررش بيّن است، اهالى فعلا مايل نيستند و آنچه خبر مى‌رسد و اطلاع داريم به فشارهاى صورى و معنوى انگليسها (كه هنوز من نمى‌دانم نسبتشان به اين خاك چه نسبتى است [؟]) گرفتارند. عقلا و رؤساى آنجا تمام اظهار نگرانى و عدم رضايت از اين انتخاب كرده‌اند تا به جايى رسيده است كه علماء كه مرجعند، نوشته‌اند:

اين انتخاب مشروع نيست و براى اسلام و مسلمانان ضرر دارد. (صحيح است) بنده با اين ترتيبى كه نسبت به دخالت انگليس در بين النهرين عرض كردم، در اين مجلس كه مركز مسلمانانست و مى‌توانم بگويم توجه اكثر مسلمانان دنيا به ايرانست، اظهار تنفر از اين فشار و ناملايماتى كه از طرف انگليسها به اهالى بين النهرين وارد مى‌آيد، مى‌كنم. (از طرف نمايندگان: صحيح است، احسنت، احسنت).» (مدرس در پنج دوره تقنينيه، ج ١، صص ٣٧٨ تا ٣٨٠).

______________________________
(٣). روزنامه اتحاد، شم ٢٨٥، صص ١ و ٢.

(٤). همان، ص ١؛ مكى، تاريخ بيست ساله ايران، ج ٢، ص ٢٣٢.

(٥). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ١٥، ص ٢٤.

(٦)FO E ١٤٩٢ /٩٦ /٤٣ .

(٧). برخى منابع نوشته‌اند كه در دى‌ماه ١٣٠١ نفرات ارتش به حدود ٣٠٠٠٠ نفر رسيد (سينايى، دولت مطلقه نظاميان ...، ص ٣١٨).

(٨). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ٣، صص ١٢٢ تا ١٢٤.

(٩). اسناد وزارت امور خارجه، ٥- ٤١- ٣٠- ١٣٠١.

(١٠). اسنادى از امتياز نفت شمال ...، صص ٢١٨ و ٢١٩.

(١١). روزنامه ايران، شم ١٣٠٣، ص ٣. «از سوى وزارت خارجه آلمان كنت شولنبورگ(Werner Friedrich Graf Von Der Schulenburg) به عنوان اولين سفير آلمان در ايران، پس از جنگ تعيين شد.

[تصوير] كنت شولنبورگ‌

هرچند شولنبورگ در تاريخ ٢٥/ ٧/ ١٩٢٢ بدين سمت منصوب گرديد اما توانست در ٢٣/ ١/ ١٩٢٣ به تهران وارد شود. (اين تاريخ با تاريخى كه روزنامه ايران ياد كرده متفاوت است) دكتر زولش(Zoelch) به‌عنوان منشى سفارت او را همراهى مى‌كرد و همچنين سكه‌هاى نقره قرانى را كه قبلا براى مصارف خانگى ضرب شده بود و در هلند نگاهدارى مى‌شد را به ايران آورد. (اين سكه‌ها كه حدود دو واگن (قران نقره) مى‌شد، براى مصارف جنگى و پرداخت ديون آلمان به متحدين خود در ايران ضرب شده بود، پس از جنگ نيز به‌طور امانت به يكى از افراد علاقه‌مند به امور ايران در آمستردام هلند سپرده شده بود.) بلوشر سفير آينده آلمان درباره سوابق شولنبورگ مى‌گويد: «وى از مجرب‌ترين و كارآزموده‌ترين مردان سياست خارجى بود.» اين سخن تا حد بسيارى صحت داشت.

وى بعدها توانست با همدلى و همراهى تيمورتاش نقش مهمى در گسترش مناسبات سياسى و اقتصادى ايران و آلمان ايفا كند و از طريق دوستى و نزديكى با وزير دربار رضا شاه موفقيت‌هاى شايانى به دست آورد. اما به هنگام ورودش به تهران، ايران هنوز مشاركت و مساعدت مستشاران امريكايى را در امور مالى خود تجربه مى‌كرد. هيأت يازده نفرى دكتر ميلسپو هنوز سرگرم تنظيم امور ماليه كشور بود و قرارداد آنها همچنان تا سال ١٩٢٧/ ١٣٠٦ ادامه داشت و چنان‌كه گفته شد، رضا خان نيز طى اين سال‌ها سرگرم تثبيت اوضاع سياسى و امنيت داخلى كشور بود.» (پيرا، روابط سياسى- اقتصادى ايران ...، ص ١٥٨).

(١٢).FO E ١٤٩٢ /٩٦ /٤٣ .