(٤). ميرزا صادق آقا مجتهد تبريزى فرزند ميرزا محمد آقا مجتهد و نوه ميرزا محمد على اونسارى قراجه‌داغى بود كه همگى از عالمان درجه اول تبريز برشمرده مى‌شدند.

[تصوير] حاج ميرزا صادق آقا

ميرزا صادق آقا در حدود ١٢٧٣ ق در تبريز متولد شد و تحصيلات ابتدايى را در همان شهر به پايان رساند؛ در نوزده سالگى به همراه برادر بزرگ‌ترش ميرزا حسن آقا مجتهد راهى نجف شد؛ در طى ٢٤ سال تحصيل علم از بزرگان نجف به درجه اجتهاد نائل گرديد و مدتى نيز به تدريس و تربيت شاگرد همت گماشت. او در نجف تحت تأثير استادش شيخ هادى تهرانى بود و پس از مراجعتش به ايران نظرات او را ترويج و بيان مى‌نمود. ميرزا صادق آقا در ١٣١٢ ق به ايران و زادگاهش مراجعت كرد. در جريان مشروطيت در عداد موافقان نهضت بود اما از موافقت خود بازگشت و تا مدتها پس از آن در كارى مداخله نكرد، تا اينكه در دوره رضا شاه به مخالفت با برخى قوانين از جمله قانون نظام وظيفه (سربازى) پرداخته، به دستور او بازار تبريز بسته شد. در پى اين اقدام رضا شاه او و برادرش را به سردشت و سپس به قم تبعيد كرد.

ميرزا صادق آقا پس از پايان دوره تبعيد ديگر به تبريز مراجعت نكرد و در قم ماندگار شد، اما در انزوا به زندگى ادامه داد تا اينكه در ٥ ذى قعده ١٣٥١/ ١٠ اسفند ١٣١١ درگذشت. ميرزا صادق آقا از اوتاد زمان خود بود (مجتهدى، رجال آذربايجان در عصر مشروطيت، صص ١٠٣- ١٠٥.

«مرحوم آيت اللّه العظمى آقا ميرزا صادق آقا مجتهد تبريزى»، صص ١٥٣- ١٤٣).

(٥). همان، پ ١٠، ص ٢٨.

(٦). همان، پ ١٠، صص ١١١ و ١١٢. اين عمليات مربوط به حمله قواى انگليس عليه شيخ محمود بود. شيخ محمود پس از تخليه سليمانيه به طرف رواندوز رفت و در قريه ديزج به پيش قراولان قواى عثمانى برخورد؛ در همين زمان هواپيماهاى انگليسى مواضع شيخ محمود را بمباران كردند و شش نفر از ياران او را كشتند. (همان، س ١٣٠٢، پ ٤٧، ص ١٠٣).

(٧). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ١، ص ٥٢.

(٨). همان، پ ١، ص ٥١.

(٩). همان، پ ١٠، ص ٨٤. همچنان كه در خبرهاى دى و بهمن اشاره شد پس از آن‌كه تيمور تاش حاكم كرمان با نظر كنسول انگليس درصدد برآمد رئيس نظميه كرمان را تغيير دهد و شخص موردنظر خود را به اين سمت بگمارد تا در انتخابات آتى مجلس، نمايندگان موردنظر انگليس از كرمان راهى مجلس شوراى ملى شوند، نامه‌هايى ميان او و وزير جنگ ردوبدل شد و در نهايت وزير جنگ رئيس نظميه آن‌جا را كه يك فرد نظامى بود با يك نظامى ديگر تعويض كرد؛ اما اين تعويض رضايت خاطر تيمور تاش را جلب نكرد چرا كه او مايل بود فرد موردنظر خود را به آن سمت برساند. اينك وزارت داخله كسى را براى تصدى اين كار از مركز اعزام مى‌دارد كه با مخالفت وزير جنگ روبه‌رو مى‌شود. اين در حالى است كه در يكى از تلگرامهايى كه رضا خان به تيمور تاش فرستاد تذكر داد كه بهتر است شخصى از مركز براى گرفتن اين پست بيايد.

(١٠). همان، پ ١٠، صص ٣٩ و ٤٠.

(١١). همان، پ ١٩، ص ٧.

(١٢). همان، پ ٣، ص ١٥.

(١٣). گاهنامه پنجاه سال شاهنشاهى پهلوى، ج ١، ص ٣٦.

(١٤). اسناد وزارت امور خارجه، ٥- ٥٤- ٢٧- ١٣٠٢.