اولين فعاليت آموزشى خود را با حضور ٥٠ طلبه و به همت ميرزا ابو الفضل مجتهد كلانتر تهرانى آغاز كرد. پس از مدتى در جريان به توپ بستن مجلس در ١٣٢٦ ق به علت آنكه مسجد سپهسالار در وقايع انقلاب مشروطه به صورت پايگاه مقاومت مردم درآمده، به دست سربازان لياخوف روسى گلوله‌باران شده بود مدرسه نيز همراه با مسجد به دست قزاقان افتاد و به دليل صدماتى كه بر بناى آن وارد شد چندى به حال تعطيل درآمد تا اينكه در ١٣٢٧ ق حاج صدر الدوله امور مدرسه را به روال عادى بازگرداند.

[تصوير] مدرسه و مسجد سپهسالار

از متوليان مسجد مى‌توان به سيد حسن مدرس (٤٧- ١٣٤٤ و ٣٢- ١٣٣٠ ق) و حاج شيخ محمد معروف به ابن الشيخ (٤٠- ١٣٩٩ ق) اشاره كرد. در ١٣٠٤ ش سيد حسن مدرس برنامه‌اى جامع در سطحى گسترده در مدرسه به اجرا گذارد و پنج سال بعد در ١٣٠٩ ش على اصغر حكمت عهده‌دار امور مدرسه گرديد و دانشكده معقول و منقول را هم در آن راه‌اندازى كرد. چندى بعد نيز مؤسسه وعظ و خطابه در مدرسه شروع به كار كرد اما وقايع شهريور ١٣٢٠ امور مدرسه را بار ديگر مختل نمود. در ١٣٢٢ ش محسن صدر (صدر الاشراف) توليت جديد مدرسه، مدرسه را با عنوان دانشگاه روحانى مجددا احيا كرد. با آمدن سيد العراقين در ١٣٢٩ ش مدرسه رونق بيشترى گرفت و به مدرسه عالى سپهسالار تغيير نام داد. در اين دوره بسيارى از مباحث علمى و مذهبى راديو از طريق مدرسه عالى توليد و پخش مى‌شد. برخى از سخنرانى‌هاى وعاظ معروف مانند راشد، صدر بلاغى و محمد تقى فلسفى در راديو از اين مجموعه است. پس از پيروزى انقلاب با حكم امام خمينى مدرسه عالى سپهسالار به عنوان يك دانشگاه علوم اسلامى معتبر و با نام مدرسه عالى شهيد مطهرى زير نظر آيت اللّه امامى كاشانى به فعاليت خود ادامه داد كه به همت وى تا به امروز اين مسجد و مدرسه عالى با دامنه فعاليت گسترده‌اى پابرجاست. از استادان معروف اين مدرسه محمد كاظم عصار، بديع الزمان فروزان‌فر، محى الدين مهدى الهى قمشه‌اى و مهدى حائرى يزدى را مى‌توان نام برد.

(دايره المعارف بناهاى تاريخى ايران در ...، ج ٣، ص ١١١؛ معتمدى، جغرافياى تاريخى تهران، ص ٤٥٧).

______________________________
(٢). اسناد مؤسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران، ن- ٥٥٢٣٥.

(٣). روزنامه اتحاد، شم ٢٥٠، ص ٢.

(٤). روزنامه ايران، شم ١٢٤١، ص ٣.

(٥). روزنامه اتحاد، شم ٢٥٠، ص ٢. اين دستگيريها و درگيريها را در ادامه تشنجات پديد آمده در مجلس شوراى ملى بايد ارزيابى كرد.

(٦). روزنامه شفق سرخ، شم ٨١، ص ٢.

(٧). خليكانلو يا خلكانلو يكى از طوايف ايل جلالى است كه در آذربايجان غربى سكونت دارند. ايل جلالى بزرگ‌ترين ايل آذربايجان غربى است كه از ده طايفه تشكيل شده است. عشاير اين ايل در اطراف ماكو سكونت دارند. ايل جلالى پيش از سال ١٣٠٩ ش به فرمان رضا شاه به نواحى مركزى ايران كوچ كردند و بين همدان تا تهران و ورامين پراكنده شدند ولى پس از شهريور ١٣٢٠ به سرزمين اوليه خود بازگشتند. طايفه خلكانلو از لحاظ گستردگى جمعيت كوچنده در بين طوايف ايل جلالى درخور توجه است. اين طايفه در زمان رضا شاه مورد غضب واقع شد و خالد آقا جلالى پس از جنگ و گريز، عاقبت سركوب شد و اعضاى طايفه به شهرستان اهر تبعيد و عده‌اى نيز به تركيه متوارى شدند. طايفه خلكانلو از دوازده باو: مژدكى، جنده‌يى، قروه‌چى، اولويى، عودويى، پاشويى، اهمه‌يى، بروتوپال، عبدوكورى، سله‌تيم، خليلى و دانويى تشكيل گرديده و در تير ١٣٦٤ داراى ٣٣١ خانوار بوده است. (افشار سيستانى، نگاهى به آذربايجان غربى، ج ٢، ص ٥٦٧؛ نامنامه ايلات و عشاير و طوايف ...، مدخل جلالى و خليكانلو).

(٨). سازمان اسناد ملى ايران، سند شم ٢٩٣٠٠١٥٥٣، آرشيو ١٠٨ ظ ٢ ب آ ا، شم ميكروفيلم ٠٠١٠٠١٦٠.