امير لشكر اسماعيل خان والى نظامى آذربايجان خبر داد كه در روز افتتاح باشگاه روسها در تبريز به دعوت كنسول روس پاسخ مثبت نداده، در آن مراسم شركت نكرده است. مدعوين «احساس كرده بودند كه مقصود از تأسيس اين كلوپ فقط تبريكات و دعوت ايرانيان براى [آشنايى با] انقلاب است و قطعا در سرحدات و ساير ولايات نيز به همين رويه اقدام و در صورت ادامه بديهى است در آتيه مفاسدى بروز خواهد كرد كه جلوگيرى آن بسى دشوار خواهد بود.» ١٨

* پى‌گيرى سفارت عثمانى از غارتهاى مرزى‌

سفارت عثمانى در تهران امروز دو نامه به وزارت امور خارجه فرستاد. يكى از نامه‌ها مى‌گفت كه اخيرا اتباع فقير «حكومت مجلس كبير ملى تركيه» در زمينهاى متعلق به ماكو قتل و غارت شده‌اند و شصت نفر از طايفه جوكانلى كه تحت حمايت اقبال السلطنه هستند به روستايى در خاك تركيه تجاوز كرده‌اند. نامه‌اى ديگر خبر از غصب و غارت در منطقه بايزيد مى‌داد كه اموال مسروقه به ايران آورده شده است. حكومت تركيه فهرست اموال غارت شده و مرتكبين را به «باش شهبندر» تبريز تسليم كرده و او متعاقبا آنها را از طريق حكومت آذربايجان در اختيار اقبال السلطنه قرار داده است. وى در اين دو نامه خواستار امنيت در مناطق مرزى و بازپس دادن اموال غارت شده، بود. ١٩

* خبر تعويض نظاميان انگليس در بنادر جنوب‌

سرپرسى لورن امروز خطاب به وزير امور خارجه ايران نوشت: «سال گذشته نظر به پاره‌اى عمليات كه در تغيير و تبديل دستجات قشونى بريتانيا در بنادر جنوب اعمال گرديد، اين مطلب مورد سوءتفاهمى شده بود كه با تبادل يادداشت‌هاى فيمابين اين سفارتخانه و وزارت امور خارجه روشن و مرتفع گرديد. براى جلوگيرى از تكرار نظير چنين سوءتفاهمى بر خود لازم مى‌دانم كه جنابعالى را مطلع سازم كه تا پايان ماه فوج بوپال كه فعلا مستقر در اين نواحى است با هنگ بيست و هفتم پنجاب عوض خواهد شد. اين اقدام به طور عادى هر سال انجام مى‌شود، و وضع فعلى طبيعتا هيچ افزايش نيرويى را شامل نخواهد بود.» ٢٠

* ايرانشهر به جاى دزداب‌

حامد الدوله حاكم دزداب در گزارشى كه امروز به وزارت خارجه فرستاد، ضمن ارسال نقشه‌اى از شهر جديد دزداب كه توسط يك مهندس هندى و با پرداخت ٣٤٠ تومان ترسيم شده بود، نوشت كه اسم دزداب را به «ايرانشهر» تغيير داده‌ام. «اين تغيير اسم بنابر امر حضرت اشرف آقاى مشير الدوله است كه در زمان زمامدارى به چاكر حكم فرموده بودند.» وى افزود حاكم‌نشين را هم «بلوچستان سرحدى» نامگذارى كرده‌ام كه از بلوچستان كرمان و بلوچستان انگليس تشخيص داده شود.

حامد الدوله درخواست كرد اگر اين تغييرنامها شايسته است، ابلاغ گردد تا مراجع رسمى از اين به بعد اسامى جديد را به كار برند. ٢١

______________________________
(١). منظور از گل سرخ همان امتياز خاك سرخ جزاير هرمز، قشم، لارك و هنگام است.

(٢). روزنامه ايران، شم ١٣٤٠، صص ٢ و ٣.

(٣). مكى، تاريخ بيست ساله ايران، ج ٢، ص ٢٦٢.

(٤). هروى بصير الدوله، دو سال روابط محرمانه ...، صص ٨٢ و ٨٣.

(٥). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ١٠، ص ١٠٤.

(٦). روزنامه ايران، شم ١٣٣٩، ص ٣.

(٧). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ١، صص ٤٧ و ٤٨.

(٨). همان، پ ١١، ص ٥٨.

(٩). همان، پ ٣، ص ١٣.

(١٠). همان، پ ١٨، ص ٧٩.

(١١). همان، پ ١٩، صص ٧٠ و ٧١.

(١٢). همان، پ ١٩، ص ٢.

(١٣). همان، پ ١١، ص ٤٦.

(١٤). سازمان اسناد ملى ايران، سند شم ٢٤٠٠٠٨١٨٣. پاسخ پرسشها در خرداد سال بعد به سفارت امريكا فرستاده شد

(١٥). اسناد وزارت امور خارجه، ١٠- ٢٧- ١٦- ١٣٠٢؛ حزب مساوات به سال ١٩١١ م توسط تقى نقى‌زاده، محمد على رسول‌زاده و عباس كاظم‌زاده در باكو بنياد گذاشته شد. برنامه حزب مذكور بنا به نوشته دايره المعارف بزرگ شوروى «اتحاد كشورهاى اسلامى تحت رهبرى تركيه بود.» در ماه فوريه ١٩١٧ با پيروزى نخستين انقلاب روسيه و سقوط تزاريسم، سران حزب مساوات موافقت خود را با «جمهورى دموكراتيك روسيه» اعلام نمودند و در همان سال كنگره مشتركى با «حزب فدراليستهاى ترك» برگزار كردند. در اين كنگره دو حزب نامبرده ادغام شده و نام تازه‌اى تحت عنوان «حزب دموكراتيك فدراليستهاى مساوات ترك» براى خود برگزيدند. حزب مذكور پس از آن ادعاى خودمختارى و استقلال نموده و در كنگره حزب، رسول‌زاده، گوجينسگى، اوسوبگ‌اوف، آقايف و چند تن ديگر به عضويت كميته مركزى انتخاب شدند. ارگان مطبوعاتى حزب مذكور روزنامه استقلال بود. پس از انقلاب اكتبر ١٩١٧ و كناره‌گيرى روسيه از شركت در جنگ جهانى اول، تركان نفوذ خود را در قفقاز گسترش دادند. سران حزب مساوات ابتدا به بلشويكهاى قفقاز نزديك شدند ولى سرانجام با بروز اختلاف در ميانشان، مساواتيان در ٢٧ مه ١٩١٨ در شهر تفليس دولت خود را تشكيل داده و به نام «جمهورى آذربايجان» اعلام استقلال كردند. دولت مذكور در ژوئن همان سال مقر خود را به گنجه انتقال داد و در ١٥ سپتامبر ١٩١٨ با تصرف شهر باكو توسط سپاهيان ترك به فرماندهى نورى پاشا، دولت مساواتيان كه از پشتيبانى تركان برخوردار بود، به شهر باكو منتقل شد. در سى‌ام اكتبر ١٩١٨ سپاهيان انگليس به فرماندهى ژنرال تومسون شهر باكو را اشغال نموده، سپاه ترك را كه در نخستين جنگ جهانى شكست يافته بود، از آن سرزمين بيرون راندند. ولى دولت «جمهورى آذربايجان» كه توسط مساواتيان تأسيس گرديده بود، همچنان به رسميت شناخته شد. دولت مساوات حدود ٢ سال زير عنوان «دولت جمهورى آذربايجان» بر ارّان و شيروان حكومت كرد و اين وضع تا ٢٨ آوريل ١٩٢٠ ادامه يافت. در اين تاريخ واحدهاى ارتش سرخ، باكو را تصرف نموده و دولت مساواتيان را ساقط و بسيارى از سران حزب و دولت مذكور را دستگير و اعدام كردند.

رسول‌زاده و عباس كاظم‌زاده از جمله دستگيرشدگان بودند و به دستور رسول‌زاده ميرزا بالا محمدزاده به رياست حزب منصوب گرديد. (رضا، آذربايجان و ارّان، صص ٢١٦- ٢١٢؛ آباديان، رسول‌زاده، فرقه دمكرات و تحولات معاصر ايران، صص ٢٨- ١٧).

(١٦). اسناد مجلس شوراى ملى، شم سند ٢٠٠١٠٠٣٠، ٠٤٠٢٥١٢٠٠٠٥.

(١٧). اسناد وزارت امور خارجه، ١٠٦- ١١- ٤٧- ١٣٠١.

(١٨). همان، ١- ٥٨- ٢- ١٣٠٢.

(١٩). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، س ١٣٠٢، پ ٥٠، صص ٨٣ و ٨٦.

(٢٠). همان، س ١٣٠٢، پ ٢٦، ص ٥٠. اين نامه مورد اعتراض وزارت امور خارجه واقع شد. ذكاء الملك در پاسخ به اين نامه نوشت كه «دولت ايران داعى براى وجود قوه خارجى در بنادر نمى‌بيند ... اعلام فرماييد كه قواى مزبور را به كلى از بنادر عودت دهند و بيش از اين بر توقف آنها در حدود ايران ... ادامه ندهند.» (همان، ص ٤٧).

(٢١). اسناد وزارت امور خارجه، ٢١ و ١٩- ٦- ٥٠- ١٣٠٢١.