مى‌توان با اعزام نيرو او را دستگير كرد يا فرارى داد. در اين‌جا انگليسها تلگراف بى‌سيم و باسيم دارند و مركز تخليه زغال‌سنگى است كه از لندن به اين ناحيه حمل مى‌شود.

زغال سنگ براى مصرف سوخت كشتى‌هاى جنگى انگليس است. انگليس در جزيره هنگام اداره ديگرى هم دارد كه به اداره نفت مشهور است. وى اضافه كرد انگليس از ساخت اداره گمرك در جزيره هنگام جلوگيرى مى‌كند. در ضمن در هنگام عرب از انگليسها خبرى نيست. از خارجيان فقط دو نفر هندو كه مشغول كسب يا قاچاق كالا هستند، ساكن‌اند. ٨

[تصوير] نمايى قديمى از جزيره هنگام‌

______________________________
(١). ميرزا ابو تراب ملقب به اقبال التوليه، مقبل السلطنه و اقبال السلطان كه بعدها نام خانوادگى اقبال را برگزيد و فرزندانش منوچهر و على و خسرو هم بدان نام مشهور گرديدند. او در ١٢٤٤ ش به دنيا آمده، پس از تحصيلات اوليه، مدتى به مشاغل آزاد پرداخت؛ در جلوى صحن امام رضا (ع) مسكوكات قديمى مى‌فروخت تا اينكه سرمايه‌اى گرد آورد و جزء مستأجرين آستان قدس رضوى درآمد؛ ابتدا مزرعه‌اى را در كاشمر اجاره كرد و چون حق آستانه را به موقع پرداخت مى‌كرد مورد توجه توليت قرار گرفت و با گذشت زمان ديگر املاك كاشمر را به اجاره خود درآورده، ثروتى به هم رسانيد. فرزندانش هم در اين راه به وى كمك كرده، در انتخابات دوره چهارم مجلس شوراى ملى نماينده مردم سقز و بانه شد؛ چند ماهى در تهران بود، اما پيش از آنكه عمر مجلس به پايان برسد به مشهد بازگشت و به همان كار سابق خود ملاكى و اجاره‌دارى پرداخت. او در ١٣١٠ ش درگذشت. از فرزندانش منوچهر اقبال بعدها در كابينه‌هاى متعددى وزارت‌هاى مختلفى را برعهده گرفت و سرانجام در نيمه فروردين ١٣٣٦ خود مأمور تشكيل كابينه شد. (عاقلى، شرح حال رجال سياسى و ...، ج ١، صص ١٥٨ و ١٥٩؛ فهرست اسامى و مشخصات نمايندگان ٢٤ ...، ص ١٩).

(٢). روزنامه ايران، شم ١٣١٨، صص ١ و ٢.

(٣). اسناد وزارت امور خارجه، ٤- ١٣- ٥٠- ١٣٠١. روشن است كه اين پاسخ آن چيزى نيست كه حاكم دزداب از دولت مركزى توقع داشت. اگر چنين قوايى در آن حدود مستقر شده بود، باز هم كفايت از خروج قواى انگليس از منطقه دزداب نمى‌كرد. اساسا از دستوراتى كه رضا خان وزير جنگ چه در برابر اين درخواست و چه در برابر درخواستى كه اميرلشكر جنوب از او براى تسخير كامل سيستان نمود، صادر كرده، چنين برمى‌آيد كه مناطق شرق و جنوب شرقى اولويتى در نظر او نداشته است.

(٤). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ١٩، ص ٢٣. اين گزارش از طريق وزارت جنگ پى‌گيرى شد و نامه‌اى به وزارت پست و تلگراف ارسال گرديد و درباره انتقال رئيس تلگراف‌خانه استرآباد به رشت استعلام شد. جواب آمد كه چون حكومت استرآباد از رئيس تلگراف‌خانه اين شهر شكايت دارد انتصاب او در تلگراف‌خانه رشت به صلاح نيست؛ «تجديد مكاتبه در اين باب هم مورد ندارد.» (همان، پ ١٩، ص ١٨) نكته عجيب در اين‌جا چشم‌پوشى وزارت جنگ از اين موضوع است. به درستى روشن نيست كه چرا وزارت جنگ به فعاليت مأموران روسى آن هم جاسوسانى كه اطلاعات اين وزارت‌خانه را به كنسول روسى مى‌رسانند بى‌توجه است؛ اين در حالى است كه رضا خان نسبت به همه كسانى كه گرايش به كمونيسم يا تمايل به همسايه شمالى داشتند، سخت‌ترين عقوبتها را روا مى‌داشت.

(٥). روزنامه ايران، شم ١٣١٨، ص ٢.

(٦). همان‌جا.

(٧). همان‌جا.

(٨). سازمان اسناد ملى ايران، سند شم ٢٩٠٠٠٢٤٩٠. جزيره هنگام كه به دليل اهميت نظامى به اشغال پرتغاليها درآمده بود در زمان شاه عباس اول با هميارى انگليس بازپس گرفته شد؛ ولى انگليسها در آن مستقر شده و همچنان در آنجا بودند تا در سال ١٣١٣ ش به ايران بازگردانده شد. جزيره هنگام از دو آبادى هنگام نو و هنگام كهنه تشكيل مى‌شود كه منظور يمين الممالك از هنگام و هنگام عرب چه بسا همين دو محل باشد.

(دايره المعارف فارسى (مصاحب)، ج ٢، ص ٣٣٠٧).