______________________________
(١). روزنامه ايران، شم ١٣٠٧، ص ١. «روز هفتم دلو [بهمن‌] مؤتمن الملك رئيس مجلس شوراى ملى از طرف احمد شاه خبر استعفاى قوام السلطنه را به مجلس ابلاغ و تأكيد در اظهار تمايل اكثريت مجلس نسبت به رئيس الوزراى آتيه نموده، نمايندگان را به جلسه خصوصى دعوت كرد.

يك ساعت از شب گذشته همان روز جلسه خصوصى تشكيل و به اكثريت پنجاه و پنج نفر تمايل مجلس شوراى ملى نسبت به رياست وزرائى مستوفى الممالك معين گرديد و قبل از ظهر روز هشتم دلو رئيس مجلس به حضور شاه رفته، تمايل مجلس را راجع به رياست وزرايى مستوفى الممالك به سمع شاه رسانيده، مراجعت نمود.» (مكى، تاريخ بيست ساله ايران، ج ٢، ص ٢٣٥)

(٢). ميرزا حسن آشتيانى مستوفى الممالك (سوم) فرزند ميرزا يوسف مستوفى الممالك كه بعدها نام خانوادگى مستوفى گرفت در ١٢٩٢ ق/ ١٢٥٠ ش در تهران به دنيا آمد. تحصيلات مقدماتى را نزد معلمين خصوصى فراگرفت و در سن ٦ يا ٧ سالگى پس از اينكه ميرزا يوسف خان، صدراعظم ناصر الدين شاه شد بنا به درخواست وى از شاه لقب و منصب مستوفى الممالك (وزير دارايى آن زمان) به ميرزا حسن رسيد و حاج ميرزا نصر اللّه گرگانى كه يكى از مستوفيان درجه اول بود به نيابت او تعيين گرديد. مستوفى در ١٣٠٣ ق پس از درگذشت پدر، رسما همه مشاغل ميرزا يوسف را برحسب امر شاه با پيشكارى ميرزا هدايت اللّه وزير دفتر (پدر دكتر مصدق) برعهده گرفت. در سال ١٣١٠ ق كه ميرزا هدايت درگذشت ميرزا حسن مستوفى خود امور استيفاء (ماليه) را انجام مى‌داد. در اوايل سلطنت مظفر الدين شاه، امين الدوله صدر اعظم جديد، ناصر الملك را به جاى مستوفى به وزارت ماليه برگزيد. مستوفى نيز در ١٣١٨ ق در سن ٢٦ سالگى به اروپا رفت و مدت هفت سال در پاريس اقامت گزيد. در اوايل مشروطيت به تشويق ميرزا على اصغر خان امين السلطان اتابك اعظم، به ايران بازگشت و در كابينه اتابك، وزير جنگ شد. پس از قتل اتابك در چند كابينه ديگر همين سمت را حفظ كرد.

مستوفى شش بار (١٢٨٩ ش- ١٣٠٦ ش) به رياست الوزرايى رسيد كه هر دوره بنا به دلايلى از اين سمت كناره‌گيرى مى‌كرد. او چهار نوبت وزير كشور، يك بار وزير امور خارجه و يك بار وزير مشاور شد. در ادوار اول، سوم، چهارم، پنجم و ششم نماينده مجلس شوراى ملى بود. از جمله مهم‌ترين وقايعى كه در دوران رئيس الوزرايى او اتفاق افتاد مى‌توان به موارد ذيل اشاره كرد: وقوع جنگ جهانى اول و اعلام بى‌طرفى ايران در اين جنگ، اشغال ايران از طرف متفقين، تخليه نيروهاى متفق از ايران پس از جنگ، تهديد پايتخت توسط نيروهاى روسى و مهاجرت عده‌اى از رجال و نمايندگان به كرمانشاه، تعطيلى مجلس سوم به دليل مهاجرت، خلع سلاح مجاهدين مشروطه، استخدام مستشاران خارجى، تأسيس ذوب آهن ايران، كتابخانه ملى و تقويت قانون سربازگيرى (نظام وظيفه).

مستوفى پس از كناره‌گيرى از كار در ١٣٠٦ ش، تا آخر عمر شغلى اختيار نكرد. سرانجام در ٦ شهريور ١٣١١ بر اثر سكته قلبى درگذشت و در مقبره خانوادگى در ونك به خاك سپرده شد. (بامداد، شرح حال رجال ايران در ...، ج ١، ص ٣١٨؛ عاقلى، شرح حال رجال سياسى و ...، ج ٣، ص ١٤١٢).

(٣). روزنامه اتحاد، شم ٢٨٩، ص ٢.

(٤). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ٣، ص ٨٨.

(٥). اسناد وزارت امور خارجه، ٦ و ٧- ١٣- ٥٠- ١٣٠١.

(٦). همان، ٩- ٣٣- ٢- ١٣٠١.

(٧).FO E ٥٤٩٢ /٩٦ /٤٣ .

(٨). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ١، ص ٧٥.

(٩). همان، پ ٣، صص ٣٧ و ٣٨.

(١٠). همان، پ ١١، ص ٢٣.

(١١). همان، پ ١٥، صص ١٨ و ١٩.

(١٢). اسناد وزارت امور خارجه، ٣٢- ١٨- ١٤- ١٣٠١.

(١٣). همان، ١- ١٨- ١٤- ١٣٠١.

(١٤). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ١٧، ص ٢٩.

(١٥). روزنامه ايران، شم ١٣٠٨، ص ٢.

(١٦).FO E ٧١٢٣ /٩٦ /٤٣ .