كند. در نتيجه اين اعتماد در ٢٢ مهر ١٣٠٠ احمد شاه با احضار رتشتين، ميرزا رضا بصير الدوله را كه از دوستان و ملازمان محرم خود مى‌دانست، رسما به‌عنوان رابط خود و وزير مختار معرفى كرد تا پيامهاى محرمانه آن دو را ردوبدل كند. اين مهم برقرار بود تا اينكه احمد شاه در ٢٧ دى ١٣٠٠ راهى سفر فرنگ (اروپا) شد. پس از آن رتشتين به روسيه فراخوانده شد و شومياتسكى در ٨ ارديبهشت ١٣٠١ به‌عنوان كاردار سفارت به تهران وارد شد و در نهايت در ١٧ تير همان سال به‌عنوان وزير مختار شوروى به احمد شاه معرفى شد. شومياتسكى اگرچه نتوانست همچون رتشتين اعتماد احمد شاه را جلب كند اما روابط محرمانه او با احمد شاه به وساطت بصير الدوله از ٤ بهمن ١٣٠١ آغاز و تا ٢٩ مهر ١٣٠٢ ادامه داشت. رضا بصير الدوله هروى يادداشتهاى خود از اين ديدارها و مذاكرات محرمانه را در دفترچه‌اى نگه داشته بود كه نزد دامادش عيسى صديق نگه‌دارى مى‌شد. اين يادداشتها بعدها تحت عنوان «دو سال روابط محرمانه احمد شاه و سفارت شوروى» به كوشش مجيد تفرشى چاپ و منتشر گرديد. ميرزا رضا بصير الدوله هروى در ١٣٣٧ ش در سن ٨٢ سالگى درگذشت. حاصل دو ازدواج او پنج فرزند (سه دختر و دو پسر) است (هروى بصير الدوله، دو سال روابط محرمانه احمد شاه و سفارت شوروى، صص ٣٢- ٧).

______________________________
(٣). همو، ص ٦٩. انتخاب نماينده ويژه از سوى احمد شاه براى مذاكره با وزير مختار روسيه شوروى، شومياتسكى، آن هم به فاصله يك روز پيش از استعفاى قوام السلطنه و آغاز مذاكرات پس از سقوط كابينه، نمايانگر اين موضوع است كه يكى از علل اصلى بركنارى قوام السلطنه، حاكم شدن روابط تيره بر فضاى مناسبات ايران و روسيه بوده است. با اين‌كه شومياتسكى در نخستين ديدار خود با نماينده ويژه احمد شاه، بصير الدوله، اظهار مى‌كند «چون ميل اعلى حضرت همايونى اين بوده كه با كابينه قوام السلطنه مخالفتى نشود، من هم قبول نمودم و حالا خود كابينه از ميان رفت» اما نمى‌توان خرسندى روسيه را از بركنارى دولت قوام السلطنه ناديده گرفت. به‌طورى كه شومياتسكى مى‌گويد «پس از آن‌كه آقاى مستوفى الممالك كابينه خودش را معرفى نمود مشغول مذاكره روابط تجارتى بين دولت روسيه و ايران خواهم شد.» رفتار سياسى- تجارى روسيه در تمام مدت دولت قوام السلطنه سيرى به سوى تيرگى داشت. اگر واكنشهاى روسيه شوروى را در قبال مذاكرات ايران و امريكا درباره امتياز نفت شمال، محدوديتهاى تجارى در مرزهاى شمالى براى بازرگانان ايرانى، بالا بردن تعرفه‌هاى گمركى، اخلال در مذاكرات مرزى استرآباد، مقالات جرايد طرفدار سياستهاى روسيه شوروى عليه دولت پى‌گيرى شود و در نهايت قطع مذاكرات تجارى كه همانا معلق ماندن مهم‌ترين گلوگاه تجارى ايران در مرزهاى شمالى بود در نظر گرفته شود، روشن مى‌شود كه عملكرد كابينه قوام السلطنه با آن‌چه كه سياست خارجى شوروى براى همسايه جنوبى خود (ايران) تعريف كرده بود منافات داشت. و از آن‌جا كه عملكرد دولت قوام با انگليس به نحوى نبود كه حسادت روسيه را برانگيزد، بلكه برعكس، در اين دوره احساسات ضد انگليسى در كشور رشد چشمگيرى داشت، تقابل، نارضايتى و حتى تضييقات پديد آمده از طرف شوروى نسبت به ايران را پيش از همه بايد در ورود اقتصادى دولت وقت امريكا به ايران دانست.

(٤). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ٣، ص ٧٩.

(٥). همان، پ ١٨، ص ٩.

(٦). همان، پ ١٦، صص ٤٢ و ٤٣. اين نامه، محرمانه به وزارت جنگ ارسال شد.

(٧). همان، پ ٣، ص ٣٥.

(٨). اسناد وزارت امور خارجه، ١٢- ٣٧- ١/ ٤٥- ١٣٠١.

(٩). همان، ٢- ٢- ١٤- ١٣٠١.

(١٠). روزنامه اتحاد، شم ٢٨٧، ص ٢.

(١١). روزنامه ايران، شم ١٣٠٥، ص ٢.

(١٢). همان‌جا.

(١٣). همان‌جا.

(١٤). اسناد وزارت امور خارجه، ٢٣- ٢٣- ٣٢- ١٣٠١.

(١٥). همان، ٧- ١٥- ٣- ١٣٠١.