روز شمار تاريخ معاصر ايران - فراهانى، حسن - الصفحة ٦٠٧
مراتب ناچيزتر درصدد انجام دادن آن است همان كارهايى است كه چنانچه معاهده ١٩١٩ انگلستان و ايران به تصويب مىرسيد و به اجرا درمىآمد، برعهده مستشاران انگليسى واگذار مىگرديد.» ١٣
* عملكرد رضا خان در جهت منافع انگلستان
سرپرسى لورن وزير مختار انگليس در تهران در نامهاى بلند كه امروز به كنسولگريهاى بوشهر، شيراز و اهواز فرستاد تأكيد كرد كه رضا خان فردى ضد انگليسى نيست. علت اين توضيح به زمانى بازمىگشت كه رضا خان براى استقبال از احمد شاه راهى بوشهر شده بود. او در آنجا اللّه كرم پسر حيدر خان حيات داوود را دستگير كرد. حيدر خان از طرفداران سياست انگليس بود و هنگام جنگ جهانى اول خدمات پردامنهاى به آنها كرده بود. هرچند قرار شد اللّه كرم آزاد شود اما ذهنيت كنسولهاى دولت انگليس در جنوب ايران بايد تصحيح مىشد.
لورن با اشاره به نامهاى كه پيش از اين براى كرزن و نايب السلطنه هندوستان فرستاده بود يادآور شد كه هدف سردار سپه ايجاد دولت مركزى و برچيدن قدرتهاى محلى به ويژه ايلات جنوب كشور است. اين تصميم موجب اين تلقى مىشود كه اهداف سردار سپه ضد انگليس است. «من با اين نظر موافق نيستم. سردار سپه مخالف افراد قدرتمند خرد است و هدف او همبسته ساختن ايران در يك پيكره واحد و قرار دادن آن تحت كنترل مستقيم دولت تهران است.» وى بار ديگر تصريح كرد: «در واقع كارى كه سردار سپه با وجود كمبود منابع درصدد انجام آن است، عملا همان كارى است كه بنا بود با تصويب قرارداد ١٩١٩ ايران و انگليس، مشاوران انگليسى انجام دهد.» وى در ادامه كنسولها را قانع كرد كه بايد از سنت حمايت از رهبران ايلات رفتهرفته دست شست. ١٤
* كتك خوردن بازرس ماليه
پس از يك ماهى كه دستور رسيده بود نصب باندرول ١٥ مشروبات الكلى ممنوع شده و نبايد ماليات گرفت، «لكن رئيس ماليات غيرمستقيم محرمانه پوطى يك تومان از ارامنه مىگرفت.» اين خبر را تلگرافچى استرآباد نوشت و ادامه داد كه امشب بازرسى كه براى رسيدگى به همين موضوع به منطقه آمده بود، كتك مفصلى از رئيس ماليات غيرمستقيم خورد. ١٦
* تصرف مواضع آلارلوها
بنا به اطلاع حاكم نظامى آذربايجان امروز نظاميان در ناحيه قشلاقى آلارلوها با اين طايفه درگير شده، موفق شدهاند پس از هشت ساعت درگيرى مواضع آنها را تصرف كنند. نظاميان توانستند محل استقرار روح اللّه آلارلو و نصرت آلارلو را نيز به چنگ آورند. ١٧
______________________________
(١). روزنامه ايران، شم ١٢٩٦، ص ١.
(٢). همانجا. كنفرانس لوزان(Lausanne) پس از فروريزى امپراتورى عثمانى و به منظور انعقاد پيمان صلح جديدى با تركيه، در نوامبر ١٩٢٢/ مرداد ١٣٠١؛ در لوزان (سوئيس) تشكيل شد كه چندين ماه ادامه يافت. در اين كنفرانس ملّيون ترك و نمايندگان حكومت جديد آنكارا باهم مذاكرات مفصل و طولانى انجام داده، سرانجام در ٢٤ ژوئيه ١٩٢٣/ ٢ مرداد ١٣٠٢ پيمان صلح لوزان با حضور امضاكنندگان پيمان سور- كه قبلا در ١٠ اوت ١٩٢٠/ ١٩ مرداد ١٢٩٩ بسته شده بود- و نمايندگان شوروى به امضا رسيد. برپايه برخى از مواد اين پيماننامه، تراكيا (تراس) ى شرقى، چندين جزيره درياى اژه، حق بارگيرى در كنار مرز سوريه، بخش ازمير و منطقه تنگههاى بوسفور و داردانل به تركيه بازگشت و تركيه جديد نيز بر قلمرو فعلى خود حق حاكميت تام پيدا كرد. همچنين مناطق نفوذ و آخرين بقاياى امتيازات خارجيان از جمله كاپيتولاسيونها ملغى و تركيه از پرداخت خسارت جنگ جهانى اول معاف گرديد و در مقابل تركيه متعهد شد كه از هر ادعايى بر اراضى سابق دولت عثمانى در خارج از مرزهاى دولت جديد دست بردارد و حقوق اقليتها را هم تضمين كند.
[تصوير] كنفرانس لوزان
در ضمن هرگونه استفاده نظامى يا ايجاد استحكامات نظامى در تنگههاى بوسفور و داردانل موكول به موافقت دول متفق گرديد كه آن هم در كنفرانس مونترو (سوتيس) در ١٩٣٦ م/ ١٣١٧ ش حاصل گرديد. در اين ميان دولت جديد تركيه تأكيد مىكرد كه چون مطابق عهدنامه كنفرانس لوزان، عهدنامههاى منعقده بين ايران و عثمانى لغو شد، دولت ايران بايستى معاهدات جديدى را با دولت تركيه منعقد كند. ولى مقامات ايرانى در مقابل آن اعلام كردند كه دولت ايران جزو دول محارب نبوده، و در آن كنفرانس هم عهدنامه مزبور را امضا نكرده است. بنابراين اجراى تعهدات عهدنامه مزبور براى ايران الزامآور نيست. افزون بر اين تأكيد نمودند كه طبق قوانين بين المللى تغيير رژيم در كشورى نمىتواند تأثيرى بر اجراى معاهدات گذشته داشته باشد. به همين سبب ايران اجراى همه آن عهود را از دولت جديد تركيه درخواست مىكرد. (اسعدى، جهان اسلام، ج ٢، ص ٣٢٢؛ اسنادى از روابط ايران و تركيه، صص ١ و ٢).
(٣). روزنامه ايران، شم ١٢٩٦، ص ٢.
(٤). همان، صص ٣ و ٤.
(٥). اسناد وزارت امور خارجه، ٤- ٩- ١٠- ١٣٠١.
(٦). همان، ٢- ٤٤- ٣٢- ١٣٠١.
(٧). همان، ١٤٧ تا ١٤٥- ١١- ٤٧- ١٣٠١. توصيههاى پنجگانه محمد حسن بديع چنين بود: «اولا- در نقاطى كه بيشتر احتمال خطر مىرود دولت بايد به قدر كفايت ساخلو نظامى داشته باشد. ثانيا- دولت بايد از وقايع روزمره عشاير كاملا مستحضر باشد و به مجرد اينكه از يك عشيره احساس مخالفتى نمود فورا آن را گوشمال و خلع اسلحه نمايد و برعكس عشاير مطيع را محبت و نوازش فرمايد. ثالثا- حتى الامكان بايد ميان عشاير اكراد توليد اختلاف و نفاق نمود و نگذارند باهم متفق شوند. رابعا- با تركها در سركوبى عشاير اكراد و جلوگيرى از طغيان و بغاوت آنها قبلا داخل مذاكره شده، موافقت آنها را جلب نمايند.
اگرچه تركها جماعت موذى هستند و نمىشود از ايشان مطمئن شد ولى چون نقشه سياسى را كه انگليسها امروز در كردستان تعقيب مىنمايند به منافع تركها نيز برمىخورد در اين مورد به ايران مساعدات معنوى مىكنند. خامسا- دولت بايد پسرهاى خوانين اكراد را به طهران طلبيده در مدارس تربيت كند و در شهرهاى كردنشين ايران به قدر كفايت مدارس تأسيس و بچههاى اكراد را به تربيت ملى ايران پرورش بدهند. تعميم مدارس و ادبيات فارسى آنها را به كلى از بعضى خيالات منصرف مىسازد و از تعصب مذهبى آنها نيز مىكاهد.» (همانجا)
(٨). همان، ١٥- ١- ٥٩- ١٣٠١.
(٩). روزنامه اتحاد، شم ٢٨١، ص ٢.
(١٠). اسناد وزارت امور خارجه، ١٢- ٤١- ٣٢- ١٣٠١.
(١١). مأمور سياسى ايران در عشقآباد درباره سازمان «چهكا» چنين توضيح داده است كه پس از پيروزى انقلاب در روسيه، حاكمان براى مبارزه با اقدامات ضد انقلابها و نيز عمليات جاسوسان خارجى، سازمانى به نام «آبچكا» تأسيس كردند كه در همه شهرهاى روسيه شعبه داشت. اين