نوشته شود. «و مخصوصا ستون قبل از ستون ملاحظات كه مخصوص تاريخ ايل و اعمال تاريخى و افكار و عقايد ايل و نكات ديگرى مى‌باشد كمال دقت را به كار برده» اطلاعات جامع را نوشته به مركز بفرستند. ٧

* اعلاميه شديد اللحن رضا خان در شيراز

رضا خان وزير جنگ كه براى استقبال از احمد شاه راهى بوشهر شده است، هنگام توقف در شيراز اعلاميه شديد اللحنى عليه دزدان و سارقان و راهزنان صادر كرد و ضمن نصيحت آنان براى آخرين بار تهديد كرد كه هرگاه اينان «ترك حركات زشت را ننمايند، به نام حفظ عظمت و استقلال ايران و تأمين جان و مال عمومى بلافاصله مجبورم كه قشون عظيمى از مركز به خطه جنوب سوق داده از ابتداى صفحه جنوبى گرفته تا به خليج فارس همه را پاك و مصفا كرده، گريبان اين مملكت را از چنگ بى‌شرمان داخلى رهايى بخشيده و به اين زندگانى ننگين خاتمه دهند. در اين موقع كه فرضا تر و خشك باهم بسوزند اقلا زندگى عمومى تأمين گشته و از اين حيات شرم‌آور آسوده و مستخلص گردند.» در اين اعلاميه تهديدآميز و تا حدى تبليغاتى رضا خان طوايف و عشاير منطقه را نيز مورد خطاب قرار داد تا آنان نيز در كنار راهزنان حساب كار خود را داشته باشند. ٨

______________________________
(١). «يكى از اصلاحات ادارى اين دوره، وضع و اجراى قانون استخدام كشورى، در سال ١٣٠١ ه ش بود. قبل از تصويب اين قانون، سيستم حقوق و دستمزد منظمى براى كارمندان دولت وجود نداشت و مشاغل اغلب براساس ميزان درآمد و مداخل شغل به اشخاص واگذار مى‌شد.

با تصويب و اجراى اولين قانون استخدام كشورى، دريافت حقوق در ازاى كار، اساس استخدام دولتى قرار گرفت و «سيستم مواجب»، جايگزين «سيستم مداخل» گرديد. در اين قانون همچنين اصول اوليه سازمانى از قبيل تعيين هدف، وحدت قدرت اجرايى، تناسب اختيارات و مسئوليت‌ها، تقسيم وظايف، تعيين سلسله مراتب و درجات شغلى مورد توجه قرار گرفت.» (معظم‌پور، نقد و بررسى ناسيوناليسم ...، صص ٢٠١ و ٢٠٢).

(٢). روزنامه شفق سرخ، شم ٩٣، ص ٢.

(٣). اسناد وزارت امور خارجه، ١٤ تا ١٣- ٢- ٤١- ١٣٠١.

(٤). روزنامه تملق، شم ١، ص ١.

(٥). روزنامه اتحاد، شم ٢٦٣، ص ٣. روزنامه افق روشن در تهران به مدير مسئولى و صاحب امتيازى آقابزرگ كشورى تأسيس يافت و اولين شماره آن در روز پنج‌شنبه آخر ذى حجه ١٣٤٠ منتشر گرديد. افق روشن هفته‌اى يك بار و روى يك ورق بزرگ با چاپ سربى كه در مطبعه كليميان چاپ مى‌شد روانه بازار مى‌گرديد. اين روزنامه در سرمقاله اولين شماره خود هدف از انتشار خود را «تنوير افكار و خدمت به جامعه» عنوان كرد.

سرمقاله سومين شماره آن حمله سختى به سياست انگليس و توقيف روزنامه‌هاى شفق سرخ كرد. به‌طور كلى روزنامه افق روشن داراى سرمقاله‌هاى تند و زننده‌اى است و بيشتر مطالب آن حمله به سياست قوام السلطنه است. افق روشن به دليل انتشار اين مطالب اول قوس ١٣٠١ توقيف گرديد. گويا پس از مدتى از توقيف خارج و چند شماره ديگر از آن روزنامه منتشر شده است (صدر هاشمى، تاريخ جرايد و مجلات ايران، ج ١ و ٢، صص ٢١٨ و ٢١٩).

(٦).FO E ٧٦٧ /٩٦ /٤٣ .

(٧). سازمان اسناد ملى ايران، سند شم ٢٩٣٠٠٠٦٧٦، آرشيو ٣١٩ ط ٤ ب آ ا، شم ميكروفيلم ٠٠٠٥٠٠٩٠. اين جدول در دو صفحه با عنوان كلى «فهرست اطلاعات مربوط به عشيره ...» تهيه شده بود. صفحه اول داراى شش ستون كلى بود: رئيس ايل و معرفى خانواده او و تعيين مدتى كه اين خانواده به رياست ايل باقى است؛ طوايفى كه ايل را تشكيل مى‌دهند؛ محل ييلاق؛ محل قشلاق؛ انواع محصولات طبيعى و مزروعات ايل؛ نقاطى كه محصولات و امتعه ايل به فروش مى‌رسد؛ و تعيين مقدار محصولاتى كه به خارجه حمل مى‌شود. صفحه دوم نيز هشت ستون داشت كه شامل: تعيين حرف و صنايع مختلفه ايل، عادات و اخلاق و ترتيب زندگانى و مذهب ايل، عده سوار و پياده ...، تعيين مقدار اسلحه ...، رفتار ايل با مردم و ايلات مجاور ...، تعيين اسامى اشخاص متنفذين ...، خلاصه اطلاعات راجع به تاريخ ايل و اعمال تاريخى ...، و ملاحظات بود.

آمارگيرى نفوس از زمان‌هاى بسيار قديم ميان ملل متمدن به صورتى ساده و ابتدايى مرسوم بوده است. در ايران باستان براى اخذ ماليات سرانه و جمع‌آورى سپاه و تعيين نيروى جنگى كشور و نيز به منظور احصاء پيروان اديان مختلف سرشمارى نفوس و مسكن انجام مى‌گرفت. از زمان پادشاهى كوروش آمارگيرى در مقياس وسيع كه حتى مغنيان اعم از زن و مرد و نيز شتر و قاطر ممالك تابعه حكومت مركزى را شامل مى‌شد صورت مى‌گرفت. ساسانيان نيز توجه ويژه‌اى به آمار داشتند به گونه‌اى كه امور مالى، كشاورزى، صنعتى و بازرگانى خود را براساس آمارها و اطلاعاتى كه مأموران سرشمارى جمع‌آورى مى‌كردند انجام مى‌دادند. در زمان خسرو انوشيروان نيز براى اخذ ماليات سرانه ضمن انجام سرشمارى نفوس، سن افراد و ميزان ثروت آنها نيز تعيين مى‌شد. در ايران بعد از اسلام و در دوران خلفاى اسلامى نيز مسئله اخذ جزيه ايجاب مى‌كرد كه سرشمارى انجام گيرد. اين امر در دوران حكومتهاى بعدى نيز ادامه يافت. در دوران قاجار نيز موضوع سرشمارى با جديت بيشترى پى‌گيرى شد و با استناد به منابع معتبر نخستين فعاليتهاى آمارى در ١٢٣١ ش، دوران سلطنت ناصر الدين شاه در تهران انجام گرفت. در شهريور ١٢٩٥ در كابينه وثوق الدوله تصويب نامه‌اى مشتمل بر ٤١ ماده براى ثبت احوال، از تصويب هيأت وزيران گذشت كه بر اساس آن ثبت احوال تهران در آذر ١٢٩٧ در وزارت داخله كشور تأسيس گرديد. اين مصوبه كه در آن، آيين‌نامه و وظايف اداره آمار و مسئول آن مشخص شده بود، اقداماتى در جهت آمارگيرى صورت داد كه از آن جمله است همين آمارگيرى ذكر شده در خبر. وضعيت آمار و آمارگيرى در كشور در سالهاى بعد نيز دچار تغييرات و دگرگونيهاى زيادى شد. در تيرماه ١٣٣٤ اداره آمار و سرشمارى از اداره كل آمار و ثبت احوال منتزع گرديد و عنوان آن به اداره كل آمار عمومى تغيير يافت. اداره كل آمار عمومى در ١٣٣٥ ش اولين سرشمارى عمومى نفوس كشور را انجام داد. در ١٣٤٤ ش دولت به منظور پى‌ريزى طرح‌هاى گوناگون اقتصادى، اجتماعى و عمرانى لايحه تأسيس مركز آمار ايران را تهيه و تقديم مجلس كرد. مجلس شوراى ملى نيز در تير ١٣٤٤ آن را از تصويب گذراند. به موجب اين قانون در شهريور ١٣٤٤ اداره كل آمار عمومى از وزارت كشور منتزع و رسما به نام «مركز آمار ايران» شناخته شد. اين مركز كه به سازمان برنامه و بودجه وابسته بود مسئوليت انجام سرشمارى‌هاى عمومى و آمارگيرى‌هاى نمونه‌اى در زمينه‌هاى اجتماعى و اقتصادى را عهده‌دار بود. دومين سرشمارى عمومى نفوس كه نسبت به سرشمارى سال ١٣٣٥ ش اطلاعات مربوط به مسكن و خانوار به صورت گسترده‌ترى در آن جمع‌آورى شده بود، در ٢٧ آبان ١٣٤٥ آغاز گرديد. پس از آن هرده سال يك بار سرشمارى عمومى نفوس و مسكن در كشور انجام شد. يعنى در آبان ١٣٥٥ سرشمارى سوم و در آبان ١٣٦٥ با آنكه كشور ايران درگير جنگ تحميلى عراق بود و در محاصره اقتصادى و مشكلات ديگر قرار داشت سرشمارى چهارم انجام گرفت. با توجه به افزايش غيرقابل انتظار جمعيت كشور در بين سالهاى ١٣٥٥ تا ١٣٦٥ ش كه لزوم آگاهى از روند تغييرات جمعيت كشور را ضرورت مى‌بخشيد و نيز با توجه به جابه‌جايى‌هاى عمده جمعيتى ناشى از جنگ تحميلى، كه چارچوب‌هاى آمارى حاصل از سرشمارى عمومى نفوس و مسكن سال ١٣٦٥ را دستخوش دگرگونيهاى زيادى كرده بود نظام برنامه‌ريزى و مركز آمار ايران بر آن شد تا در زمانى كوتاه‌تر از فواصل قانونى ده ساله به انجام برنامه سرشمارى ويژه از جمعيت كشور تحت عنوان «طرح آمارگيرى جارى جمعيت» اقدام نمايد. اين كار در ١٣٧٠ ش صورت گرفت كه نتايج آن از تغييرات گوناگون در ساختار جمعيتى و روستايى كشور حكايت داشت. سرشماريهاى ١٣٧٥ و ١٣٨٥ نيز در زمان‌بندى‌هاى مشخص خود انجام گرفت. (ماهنامه اقتصاد ايران، ص ٧١؛ هوشمند فينى، مرورى بر تاريخچه سرشماريها و ...، صفحات متعدد).

(٨). ايران، شم ١٢٦٦، ص ١؛ اتحاد، شم ٢٦٤، ص ٢.