(٤). همو، ص ٢٣٩. «خبر تعطيل حكومت نظامى از يك طرف و انتشار خبر قتل‌هاى پى‌درپى در شهر و حوالى آن و عدم امنيت مالى و سرقت‌هاى متوالى از طرف ديگر، چندين شب در شهر اضطراب و نگرانى غريبى در مردم توليد كرده بود و انتشاراتى هم بود كه كابينه به واسطه استعفاى وزير جنگ و تزلزل آن سقوط خواهد كرد ولى چون رئيس الوزراء شخص قرص و صاحب استخوانى بود جدا مقاومت كرده درصدد ايجاد امنيت برآمد و به رئيس شهربانى «وستداهل» دستورات مقتضى داد كه براى برقرارى نظم و آسايش اهالى مساعى لازمه را به عمل آورد.» (همان‌جا)

(٥). روزنامه شفق سرخ، شم ٧٧، ص ٢.

(٦). روزنامه ايران، شم ١٢٣٣، صص ٢ و ٣. ملك الشعراى بهار در كتاب تاريخ احزاب سياسى ايران تاريخ ديدار وليعهد محمد حسن ميرزا را با رضا خان شانزدهم مهر، اما روز آن را يكشنبه نوشته كه همان پانزدهم مهر درست است. توضيح او درباره اين ديدار چنين است: «وليعهد محمد حسن ميرزا از قصر صاحبقرانيه به عمارت گلستان آمده ابتدا رئيس الوزراء را احضار و مدتى در اطراف وقايع جاريه مذاكره نموده. سپس سردار سپه را نيز احضار كرده و مدتى هم با حضور قوام السلطنه با وى به مذاكره پرداخت. بالاخره قرار شد كه سردار سپه به مجلس برود و در پشت تريبون اظهار كند كه بعدها برطبق قانون اساسى رفتار خواهد كرد و حكومت نظامى را نيز الغاء خواهد نمود و دواير تابعه وزارت دارايى را هم كه تحت‌نظر وزارت جنگ اداره مى‌شد به وزارت دارايى واگذار نمايد. تا بدين ترتيب هم رفع سوءظن مجلس را نموده و هم به مجلس وانمود كند كه او متواضع به قانون بوده مجلس شوراى ملى را نيز محترم مى‌شمارد.» (بهار (ملك الشعرا)، تاريخ مختصر احزاب سياسى ايران، ج ١، صص ٢٣٩ و ٢٤٠).

(٧). روزنامه اتحاد، شم ٢٤٥، ص ١.

(٨). روزنامه شفق سرخ، شم ٧٦، ص ٢. خوار ناحيه‌اى در قسمت شمال كشور كه از شمال به فيروزكوه و دماوند، از مشرق به سمنان، از جنوب به كوير و از مغرب به ورامين محدود مى‌شود. در شمال آن بنه‌كوه واقع است كه قسمتهايى از اين كوه از سمت غرب تا كوير هم پيش مى‌رود. حبله‌رود كه از فيروزكوه سرچشمه مى‌گيرد و رود ايوانكى كه سرچشمه آن زرين‌كوه در شرق دماوند است رودخانه‌هاى مشهورى هستند كه در اين ناحيه جريان دارند. جلگه خوار حاصل‌خيز و براى كشاورزى مناسب بوده، غلات و صيفى‌جات عمده‌ترين محصولات آنجاست. ناحيه خوار چهار بلوك قشلاق (كه امروزه به آن گرمسار مى‌گويند)، ريكان، ياترى و ارادان را شامل مى‌شود. شهر خوار نيز در همين ناحيه قرار گرفته كه پيشتر بدان خورنه يا خوآرنه نيز مى‌گفتند. اين شهر ميان رى و سمنان به عنوان مهم‌ترين شهرهاى شرقى رى مورد توجه قرار داشته، در زمانهاى قديم محل عبور قافله‌ها بوده است. آن را گاه به رى و گاه به ورامين نسبت مى‌دادند. همچنين براى تميز آن از شهر ديگرى به همين نام كه در فارس واقع است، آن را خوار رى مى‌خواندند. گفته‌اند آغا محمد خان قاجار طايفه اوصانلو را براى دفع شرّ تراكمه در ناحيه خوار سكنى داد.

گفتنى است در ادوار مختلف خوار همراه با ورامين يا ايوانكى كه در نزديكى هم‌اند به عنوان يك حوزه انتخابيه تعيين شده و نمايندگانى از آنجا به مجالس مختلف قانونگذارى و غيره راه يافته‌اند كه از مشهورترين آنها نمايندگى على اكبر داور در دوره چهارم مجلس شوراى ملى درخور ذكر است. (دايره المعارف فارسى (مصاحب)، ج ١، ص ٩١٩؛ سعيديان، شناخت شهرهاى ايران، ص ٣٩٩).

(٩). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ١٨، ص ٦٠.

(١٠). همان، پ ١٨، ص ٤١.

(١١). اسناد وزارت امور خارجه، ٦ و ٥- ٩- ١/ ٤٥- ١٣٠١. اين اقدام در كوتاه مدت به سوءاستفاده مأموران و ايذاء و آزار مردم انجاميد. از اختيار داده شده «اشخاص را دستگير و حبس و با تهديد جرائم نقدى از آنها اخذ» مى‌كردند به‌طورى كه موجب مهاجرت عده‌اى به نخجوان شد (همان‌جا)

(١٢). همان، ٦٨- ١- ٢- ١٣٠١.

(١٣). همان، ٤٤ و ٣٢- ١- ٥٣- ١٣٠١.

(١٤). همان، ١٢- ٦- ٢٩- ١٣٠١.

(١٥). همان، ٤- ١٤- ٤٩- ١٣٠١. امير مؤيد به همراه پسرانش به منطقه تركمنها آمدند و در واقع به آنها پناهنده شدند. ورود او به اين منطقه با استقبال گرم طوايف جعفربايى و يموت مواجه شد. نخستين اقدامى كه پس از رسيدن امير مؤيد و پسرانش به منطقه صورت گرفت آن بود كه «چندين پاكت به علما و حكومت و مستشار الدوله مأمور سياسى سرحدى نوشته مى‌فرستد كه امير مؤيد با پسرانش ياغى دولت نمى‌باشند. فقط اسلحه خود را نمى‌دهند و حال كه پناهنده به جعفربايى گرديده اگر دولت ايران عرض اينجانبان را بپذيرد از امير مؤيد صرف‌نظر نمايند كه بى‌تقصير است والا طايفه يموت كليه جانا و مالا حاضرند تا زمانى كه امير مؤيد با پسرانش پناهنده‌اند دفاع نمايند.» (مقصودلو، مخابرات استرآباد ...، ج ٢، ص ٨٣٥) پيش از التجاء امير مؤيد و پسرانش به تركمنها، درگيرى سختى با نظاميان دولتى داشتند (همو، ص ٨٣٤).

(١٦). مقصودلو، مخابرات استرآباد ...، ج ٢، ص ٨٣٧.

(١٧). اسنادى از اختلافات و دعاوى ...، صص ٣٠ تا ٣٢.

(١٨). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ٤، ص ٨٢؛ مدرسه چهارباغ اصفهان از بناهاى شكوهمند دوره صفوى است. بانى اين مدرسه شاه سلطان حسين صفوى بوده، كه به همين سبب به مدرسه سلطانى هم معروف بوده است. همچنين از آنجا كه مادر شاه سلطان حسين چند كاروانسرا و بازار بدان وقف كرده بود، به آن مدرسه مادر شاه هم مى‌گفتند. پس از پيروزى انقلاب اسلامى اين مدرسه به نام مدرسه علميه امام صادق (ع) ناميده شد. تاريخ شروع ساخت مدرسه را بسيارى ١١١٦ ق و سال اتمام آن را ١١٢٦ ق دانسته‌اند، كه زير نظر آقا كمال صاحب جمع خزانه و به دستور سلطان حسين ساخته شد. اين مدرسه بزرگ‌ترين مدرسه دوره صفوى به شمار مى‌رود كه در ساخت آن هنرهاى گوناگون معمارى، كاشى‌كارى، حجارى، خطاطى و نقاشى به كار رفته است. از نظر مساحت هم با مدرسه صدر بازار (مركز حوزه علميه اصفهان) برابرى مى‌كند. مدرسه در دو طبقه و در حدود ١٥٠ حجره براى طلاب ساخته شده كه حجره‌ها همه به يك شكل‌اند و از يك اتاق نشيمن، صندوقخانه و كوشكى فوقانى (بالاخانه) تشكيل يافته است. دو دهانه سردر اصلى آن با كاشى‌هاى فيروزه‌اى تزئين شده و بر روى دو پايه سنگ مرمرى كه به شكل گلدان است قرار دارد. در طرفين سردر هم دو سكوى مرمر بسيار نفيس و عالى وجود دارد. اين در با طلا و نقره تزئين شده و به سوى خيابان چهارباغ باز مى‌شود. مدرسه در ديگر هم دارد كه به سوى بازارچه بلند (در طرف شمال مدرسه) كه امروز به بازار هنر شهرت دارد باز مى‌شود. قسمت‌هاى داخلى مدرسه چهارباغ شامل هشتى، ورودى، حياط، گنبد، مناره و اتاقهاست كه زيباترين قسمت مدرسه از نظر كاشيكارى هشتى و ورودى است. افزون بر اين چهار ايوان مجلل در چهار طرف، دو مناره بلند در دو سمت ايوان بزرگ جنوبى و گنبد مجللى در پشت ايوان، بر روى مسجد زيباى مدرسه قرار گرفته‌اند. در وسط حياط مدرسه آبى هم جارى است كه بر زيبايى فضاى آن افزوده است. از جالب‌ترين كتيبه‌هاى مدرسه، كتيبه‌هاى داخل گنبد مسجد است كه همه سلامهاى خواجه نصير طوسى بر چهارده معصوم (ع) است. در كنار منبر ١٢ پله‌اى آن‌كه يكپارچه از سنگ مرمر ساخته شده محرابى قرار دارد كه كتيبه بالاى آن به خط عبد الرحيم جزايرى است. نخستين مدرس رسمى آن هم آقا سيد محمد باقر خاتون‌آبادى بوده كه مقام اجتهاد داشته است. در سمت شرق مدرسه چهارباغ كاروانسراى مادر شاه سلطان حسين قرار دارد كه امروزه به هتل عباسى يا مهمانسراى عباسى مشهور است. از ديگر بخشهاى اين مدرسه، كتابخانه‌اى با ٢٤٦٧٠ جلد كتاب است كه امروزه با نام كتابخانه عمومى امام جعفر صادق (ع) در معرض استفاده علاقه‌مندان قرار دارد. (ابطحى، ريشه‌ها و جلوه‌هاى تشيع و حوزه ...، ج ٢، صص ١٢٦ تا ١٥٠؛ جابرى انصارى، تاريخ اصفهان، صص ٢٥ و ٢٦ و ١٤٢).