______________________________
(١). ميرزا محسن معتمد التجار فرزند حاجى ميرزا شفيع امين التجار اصفهانى، مشهور به آذربايجانى، متولد ١٧ شوال ١٢٩٣ در تبريز است. پدرش از تجار طراز اول ايرانى بود كه در استانبول سكونت داشت. پس از مرگ وى، ميرزا محسن نيز شغل او را در آنجا ادامه داد و به تجارت پرداخت.

وى پس از انقلاب مشروطيت (در حدود ١٣٢٧ ق) به زادگاهش بازآمد و تا پايان عمر در آنجا ماند؛ در انجمن ملى تبريز عضويت يافت و به نمايندگى مجلس شوراى ملى هم برگزيده شد. در دوران استبداد صغير خانه و دارايى‌اش در تبريز به تاراج رفت. در دومين دوره مجلس شوراى ملى نيز از تبريز قبول نمايندگى كرد و به تهران آمد. در اين اوان در تشكيل انجمن معارف بسيار كوشيد. معتمد التجار در دوره چهارم مجلس بار ديگر نماينده تبريز شد كه نطق مؤثر وى در همين دوره، كه در ١٢ مهر (ميزان) ١٣٠١ درباره نقض قانون اساسى و اجرا نشدن قوانين در كشور به ويژه در آذربايجان، ايراد كرد مشهور است. او لبه تيز حملات خود را به سمت رضا خان سردار سپه (وزير جنگ) نشانه رفت و او را متهم به قلدرى و قانون‌شكنى ساخت. سخنانش در مجلس سر و صدايى به راه انداخت. در حمايت از او سيد حسن مدرس (نماينده مردم تهران) نمونه‌هايى از اعمال نيروهاى نظامى را برشمرد و وزير جنگ را تهديد كرد كه در صورت ادامه اين قانون‌شكنيها و زورگوييها استيضاح و بركنار خواهد شد. سخنرانيهاى آنان در بيرون از مجلس پيآمدهايى را سبب شد و برخى را له يا عليه آنان برانگيخت؛ طورى كه سردار سپه را واداشت از سمت وزارت جنگ استعفا كند. (علوى، رجال عصر مشروطيت، ص ١١٠؛ دولت‌آبادى، حيات يحيى، ج ٣، ص ١٥٦؛ بهار (ملك الشعرا)، تاريخ مختصر احزاب سياسى ايران، ج ١، صص ٢٢٣ تا ٢٢٩).

(٢). روزنامه ايران، شم ١٢٣١، صص ١ و ٢.

(٣). روزنامه شفق سرخ، شم ٧٥، ص ١.

(٤). همان‌جا.

(٥).FO E ٣٤٦٠١ /٦ /٤٣ .