روز شمار تاريخ معاصر ايران - فراهانى، حسن - الصفحة ١٩
تا تاجگذارى پادشاه جديد ايران را به كشورهاى روسيه، فرانسه و انگلستان اعلام كند. او در ١٣٢٥ ق به وزارت عدليه منصوب شد. وزارت امور خارجه در دولت بعدى سمت ديگر او بود.
او در دو كابينه بعدى همچنان وزارت امور خارجه را به عهده داشت. بعد از به توپ بسته شدن مجلس وزير علوم و عدليه بود. در مشروطه دوم از استرآباد به نمايندگى مجلس شوراى ملى برگزيده شد. در كابينه دوم سپهدار اعظم وزير عدليه بود و سپس به وزارت تجارت و فلاحت رسيد.
وزارت او در وزارتخانههاى مختلف همچنان ادامه داشت تا اينكه در اسفند ١٢٩٣ به فرمان احمد شاه كابينه تشكيل داد كه پس از دو ماه دولت او سقوط كرد. او در كابينههاى بعدى وزير جنگ بود. در سال ١٣٣٨ ق دومين كابينه خود را تشكيل داد. در دوران حاكميت سيد ضياء از كارها بركنار بود. او در ٣ بهمن ١٣٠٠ بعد از قوام السلطنه بار ديگر كابينهاى تشكيل داد كه تا خرداد سال بعد دوام يافت. در آستانه مجلس پنجم بار ديگر به نخستوزيرى رسيد، اما خيلى زود با زيادهخواهىهاى رضا خان استعفا داد و در مسند نمايندگى مردم تهران به مجلس شوراى ملى راه يافت. با پايان دوره مجلس پنجم، از سياست كناره گرفت و در خانه به تحقيق و تأليف در تاريخ ايران پرداخت. ايران باستان، معروفترين اثر اوست. وى در سال ١٣١٤ درگذشت و در امامزاده صالح تجريش به خاك سپرده شد. (آريا بخشايش، تاريخ آغازين فراماسونرى در ايران، ج ٣، صص ٥١٣ تا ٥٣٨).
______________________________
(٣). اسنادى از امتياز نفت شمال ...، صص ٩٥
تا ٩٨، علاء يك گزارش ضميمه هم به تاريخ امروز دارد كه متن آن چنين است: «وزارت
جليله امور خارجه- در تعقيب راپرت نمره ١٣٣٣ به تاريخ ١٣ حوت ١٣٠٠- ٣ مارس ١٩٢٢ و
تكميل تلگرام نمره ١٠١ حضور حضرت اشرف آقاى رئيس الوزرا اينك خاطر محترم را مسبوق
مىدارد، كه از تاريخ تغيير كابينه برحسب دستور العمل رياست وزراء همان سياست
سابقه دولت عليه تعقيب و همينطور به دولت امريكا نيز اعلام گرديده و مذاكرات با
كمپانى استاندارد دنبال شد. بهطورى كه در تلگرام ٩٤ به رياست وزراء عرض كردم
تأخير انجام قرض پنج ميليون و امتياز نفط به سبب تعويق موافقت دو كمپانى راجع به
قرارداد بين خودشان بود. كمپانى نفط انگليس و ايران اصرار داشت نصف مبالغى را كه
براى ترك دعوا به خوشتاريا داده است كمپانى استاندارد بدهد. از طرف ديگر بواسطه
اشكالاتى كه كمپانى جنوب پيش آورد در مقدمه امتيازنامه هر روز تغييرات تازه
مىدادند.
اندازه شركت سرمايه آنها هم در استخراج نفط معلوم نبود. اما در باب مساعده يك ميليون، با اينكه كمپانى استاندارد براى ابراز حسن نيت خود نسبت به دولت عليه وعده داده بود كه اعم از امضاى امتياز يا عدم قبول آن اين وجه را به مجرد صدور قطعنامه از مجلس بپردازد، همه روزه به طفره مىگذارند و مترصد بود همينكه قرار قطعى راجع به امتياز را به كمپانى جنوب اتخاذ كرد مبلغ مزبور را تأديه نمايد. وزارت خارجه امريكا هم با اينكه مداخله مستقيم در مذاكرات نمىكرد به موافقت دو كمپانى تمايل داشت و از جزئيات امر مسبوق بود. بنابراين ادعاى كمپانى انگليس كه از ابتدا كار را دچار مشكل كرده بود باعث عمده تأخير شد. رياست وزرا هم رعايت اصول مصوبه مجلس شوراى ملى را تأكيد مىفرمودند و با وجود اينكه بنده مصر بودم كه زودتر كار بر وفق رضاى دولت انجام پذيرد كمپانى استاندارد هر روز حرف تازه پيش مىآورد و تمام تغيير عقيدهها و اشكالات ناشى از ادعاى راجعه به فرمان سپهسالار و امتياز خوشتاريا بود كه همه را دچار زحمت ساخته بود، تا اينكه بالاخره كار به صورتى درآمد كه مستر شوستر در ١٧ فوريه راپرت داد و خلاصه آن تحت نمره ١٠١ حضور رياست وزراء عرض شد و اينك راپرت مزبور را براى تكميل استحضار اولياء دولت عليه تلوا ارسال مىدارد. (عين راپرت مستر شوستر ضميمه شد).
معامله يك ميليون هم موافق قطعنامه مجلس مورخه ٥ ژانويه ١٩٢٢ عليحده صورت گرفت و فورا به رياست وزرا تلگرام و عرض شد كه معامله مزبوره با استاندارد واقع شده و ارتباط مستقيمى با امتياز و قرض پنج ميليون ندارد و راجع به قبول امتياز از طرف دولت عليه يا مسئله ديگرش طى نشده است. مجددا توضيحات خواستند و باز عرض كردم كه دولت عليه به هيچوجه ملزم نشده است جز به اداى يك ميليون و فرع آن از عايدى نفط جنوب كه به تاريخ دسامبر ١٩٢٢ وعده آن مىرسد ... از ملاحظه نوشتجات فوق حدود و اختيارات مستر شوستر و كيفيت مذاكرات و منفك بودن مسئله يك ميليون دلار كاملا بر خاطر مبارك واضح مىشود. با اينكه تلگراما چند مرتبه در جواب حضرت اشرف آقاى رئيس الوزراء عدم ارتباط قرض يك ميليون دلار تصريح و عرض شده است كه به هيچوجه دولت را در قبول امتياز و قرض پنج ميليون متعهد نكرده و نمىكند و اطلاع از مضامين فوق نيز مؤيد اظهارات سابقه بنده است تا بدانيد يك قدم برخلاف تعليمات و صلاح مملكت و دولت برداشته نشده است.» (اسناد وزارت امور خارجه، ٦٠ تا ٥٨- ٣٩- ١٣٠١).
(٤). روزنامه ايران، شم ١١٠٤، ص ٢.
(٥). همان، شم ١١٠٥، ص ٢.
(٦). همان، شم ١١٠٦، ص ٢.
(٧). گاهنامه پنجاه سال شاهنشاهى پهلوى، ج ١، ص ١٨.
(٨). اسناد روحانيت و مجلس، ج ٢، صص ١٣٦ و ١٣٧.