دستگيرى ابو الفتح خان كشكولى را به عنوان عامل اصلى غارت اموال و احشام سيد محمد طباطبايى بهبهانى كرد. او در اين نامه نوشت كه ابو الفتح خان «چنانكه مى‌دانم مورد توجه مخصوص متنفذين محلى، داخلى و خارجى است، اما تقاضا مى‌كنم حكم اكيد صادر كنيد كه او را دستگير كرده، احقاق حق متظلمين شود و نيز تأكيد شود كه [از] قبيل اردشير خان دزد كشكولى برخلاف حكم آن وزارت جليله او را رها نكنند برود و به وظايف خود كه شرارت و غارت است» بپردازد. ٧ (ر. ك:

٢٨، ٢١ فروردين و ٢٤ خرداد).

* حركت اميرلشكر غرب به سوى بروجرد

اردوهاى اعزامى از مركز به همراه اميرلشكر غرب امروز براى سركوب اشرار الوار به سمت بروجرد حركت كردند.

گزارشهاى بعدى حاكى است كه حضور او در منطقه كه با استقرار پستهاى نظامى در نواحى خطرپذير همراه بود امنيت نسبى به اين ناحيه بخشيده است. ٨

* شكست شاهسونها در نواحى اهر

بنا به گزارش رسيده از تبريز امروز يك صد و سى نفر از شاهسونهاى گردنه‌گير كاروانى را در حدود اهر به دام انداخته، اموال و بارهاى آن را به غارت مى‌برند. پس از اطلاع پست امنيه درگيرى بين آنها رخ مى‌دهد كه سه تن از شاهسونها كشته، و چند نفر مجروح مى‌شوند و بخش قابل توجهى از اموال غارت شده بازپس گرفته مى‌شود. ٩

* ادامه گزارش‌دهى نمايندگان رضا خان از خوانين بختيارى‌

سرهنگ سالارنظام و سرهنگ ساعد الدوله در ادامه مذاكرات خود با سران بختيارى در اصفهان امروز به رضا خان نوشتند كه از اين خوانين دو- سه تن در اصفهان هستند. شهاب السلطنه‌ ١٠ كاملا قول خدمتگزارى داده، خودش هم شرفياب خواهد شد.

«مابين رؤساى بختيارى از بابت قرضى كه از انگليسها كرده‌اند ضديت پيدا شده، احتمال دو- سه تيرگى مى‌رود.» اين دو ادامه مى‌دهند كه مضرات اين قرضه را براى آنها توضيح داده و فهميده‌اند كه چه فريبى خورده‌اند. «سياست انگليسها را از براى خفه كردن خودشان» توضيح داديم. ١١

______________________________
(١). روزنامه ايران، شم ١١٦٠، صص ١ و ٢.

(٢). اسنادى از امتياز نفت ...، صص ١٢٧ و ١٢٨. «مجلس ايران با تغيير قانون اعطاى امتياز نفت شمال، به جاى كلمه «استاندارد اويل» از عبارت «هر يك از كمپانيهاى امريكايى» استفاده كرد. اين اقدام در واقع نمايانگر حركت ايران براى مذاكره و گفتگو با شركت ديگرى غير از استاندارد اويل است، مشروط بر آنكه آن شركت بتواند ١٠ ميليون دلار وام در اختيار دولت ايران قرار دهد. سرانجام مذاكرات رسمى مابين دولت ايران و شركت نفت سينكلر آغاز شد. علت اين انتخاب چنين بود كه شركت سينكلر توانسته بود امتياز نفت ساخالين را از شوروى‌ها بگيرد، بنابراين احتمال كمترى براى مخالفت شوروى‌ها با اين انتخاب پيش‌بينى مى‌شد.

ديگر اينكه سينكلر مى‌توانست با اخذ مجوز حمل از روسيه محموله‌هاى نفت ايران را به درياى سياه رسانده، در بازارهاى اروپايى به فروش برساند. سينكلر همچون راكفلر از افراد گمنام جامعه امريكا بود كه در اوايل قرن حاضر با معاملات زمين توانسته بود بر ذخايرى از نفت امريكا دست يابد. اقدام او در عقد معاهده استخراج نفت ساخالين با شوروى پيروزى مهمى بود كه مى‌توانست با قرارداد نفت شمال ايران تكميل شود.

اين وقايع او را به مرتبه رقيبى خطرناك در برابر راكفلر (شركت استاندارد اويل) قرار داد. اما در اواخر سال ١٩٢٣ بر اثر يك رسوايى مالى با ورشكستگى روبرو و محاكمه شد و امتيازهاى باارزش او در ساخالين و ايران نيز بر باد رفت. قرارداد [پيشنهادى‌] ايران با شركت سينكلر در ١١ ماده تهيه شد. براساس آن سينكلر تعهد كرد طى ٥ سال به حفر چاه اقدام كند و پس از ٨ سال اراضى فاقد نفت در حوزه استخراج را به دولت ايران بازگرداند، نفت مورد نياز ايران را با سود ١٠% نسبت به هزينه تمام شده در اختيار دولت ايران قرار دهد، امتياز را به ديگرى واگذار ننمايد، تفكيك سهام شركت‌هاى تابعه بين ايرانيان و امريكاييان، استفاده از نيروى كار ايران، واگذارى ١٦% از سهام به صورت رايگان به دولت ايران و اجازه خريد ٢٠% ديگر از سهام به دولت ايران و اجازه عضويت ايران در هيأت مديره بخشى از مواد قرارداد بود.» (موجانى، بررسى مناسبات ايران و امريكا، صص ١١٦ و ١١٧).

(٣). همان، ص ٢.

(٤). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ٧، ص ١.

(٥). همان، ص ٣.

(٦). اسناد وزارت امور خارجه، ١٢- ٤- ١٠- ١٣٠١.

(٧). سازمان اسناد ملى ايران، سند شم ٢٩٣٠٠١٦٣٠، آرشيو ٤١٢ ط ٢٠ ب آ ا، شم ميكروفيلم ٠٠١١٠٠٥٥.

(٨). روزنامه ايران، شم ١١٦٤، ص ١.

(٩). همان، شم ١١٦٥، ص ١.

(١٠). غلامحسين خان سردار محتشم (١٢٨١ ق- ١٣٢٨ ش) پسر چهارم امامقلى خان حاجى ايلخانى از خوانين بنام بختيارى است كه به شجاع السلطان و شهاب السلطنه نيز ملقب بوده است. او بارها به عنوان ايل‌بيگى بختيارى مصدر كار شد و پس از فتح تهران هم در برخى از كابينه‌ها عضويت يافت. سردار محتشم از جمله متمول‌ترين خوانين بختيارى بوده، بيشتر با انگليسها نزديكى داشت. آقا خان، قهرمان، مجيد، حميد و ابدال كه همگى با نام خانوادگى بختيار مشهورند فرزندان او هستند. (مكين‌روز، با من به سرزمين بختيارى بياييد، صص ٢٢٦- ٢٢٢؛ اطلاعات، شم ٧١٧٥ (٢٠/ ١٢/ ١٣٢٨)، ص ٥).

(١١). اسناد مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، پ ٦، ص ١.