اعتداليون، حضور در هيأت دولت و تقاضاى رفع مشكل توزيع نان در قضيه گرانى نان، نمونه‌اى از تلاشهاى او بود. با تصويب قرارداد ١٩١٩ م، انگلستان به مستمسك تجاوز شوروى به ايران، طرحى ٦ ماده‌اى به عنوان اولتيماتوم به ايران ابلاغ كرد. متعاقب همين، سپهدار رشتى رئيس الوزراى وقت، در غياب مجلس شوراى ملى با تشكيل مجمعى تحت عنوان مجلس عالى در ٦ آذر ١٢٩٩ با حضور احمد شاه و هيأت دولت و دعوت‌شدگان از جمله آشتيانى در مقام عضو مجلس عالى جلسه‌اى تشكيل داد و بيانيه‌اى با امضاى هفت تن از علماى حاضر در جلسه، از جمله آشتيانى صادر گرديد. در اين بيانيه سياست بى‌طرفى ايران در برابر دولتهاى بيگانه و تلاش در جلب موافقت دولت روس براى خروج نيروهايش از مرزهاى ايران اعلام شد. پس از كودتاى سوم اسفند ١٢٩٩ آشتيانى و عده زيادى از مقامات مملكتى، بازداشت شدند. وى تا سقوط كابينه سيد ضياء در زندان به سر برد. پس از آزادى در دوره چهارم مجلس شوراى ملى از سبزوار به نمايندگى برگزيده شد و در اين دوره به همراه مدرس و سيد محمد بهبهانى براى اجراى اصل دوم متمم قانون اساسى تلاش نمود. در جريان كشمكش سياسى ميان سردار سپه و مشير الدوله، آشتيانى در كميسيون ١٢ نفره متشكل از نمايندگان براى حل اختلاف مشير الدوله با سردار سپه عضويت يافت و به علت عدم موفقيت كميسيون در حل اختلاف، كابينه مشير الدوله سقوط كرد.

[تصوير] ميرزا هاشم آشتيانى‌

ميرزا هاشم آشتيانى در دوره پنجم مجلس شوراى ملى از حوزه تهران به نمايندگى رسيد و در مجلس مؤسسان كه در ٢٢ آذر ١٣٠٤ شروع به كار كرد در مقام نماينده تهران حاضر شد. در همين مجلس سلطنت از سلسله قاجار به پهلوى منتقل گرديد. وى در دوره‌هاى ششم، هفتم و هشتم نيز از حوزه تهران به مجلس راه يافت. پس از دوره هشتم مجلس، ترك سياست گفته، به كارهاى ملكى پرداخت. سرانجام وى در ٢٣ فروردين ١٣٣٩ در تهران درگذشت و در صحن امام رضا (ع) به خاك سپرده شد.

(گلشن روغنى، «آشتيانى، ميرزا هاشم: ...»، صص ١٩٥- ١٩٢؛ عاقلى، شرح حال رجال سياسى و ...، ج ١، ص ٢٢.)

______________________________
(٢). مكى، تاريخ بيست ساله ايران، ج ٢، ص ١٠٠.

(٣). روزنامه ايران، شم ١١٤١، ص ١.

(٤). همان، شم ١١٤٠، ص ١.

(٥).FO E ٧٣٢٥ /٦ /٤٣ .

(٦). روزنامه ايران، شم ١١٤١، ص ٢.

(٧). روزنامه وطن، شم ١٠، ص ٢. توضيح اين‌كه روزنامه وطن در صفحه دوم، شماره سلسله انتشار خود را «٩» نوشته كه با شماره ١٠ صفحه اول متفاوت است.

(٨). همان‌جا.

(٩). روزنامه ايران، شم ١١٤٠، ص ٢.

(١٠). همان‌جا.

(١١). همان‌جا.

(١٢). روزنامه اتحاد، شم ١٦٧، ص ١.

(١٣). روزنامه اقدام، شم ٣٩، ص ١.

(١٤). همان، ص ٢.

(١٥). جنبش ميرزا كوچك خان بنابر ...، ص ١٥٧.

(١٦). (همان، ص ١٥٦).