مسير حركت تجارى شوروى در ايران «از شمال به سمت جنوب در نظر گرفته شده بود كه از ماوراء قفقاز و ماوراء خزر آغاز شده و بنا بود تمام كشور را تا سواحل خليج فارس دربر بگيرد ... اين حركت چالش تجارى كمونيسم با كاپيتاليسم بود ...

بنا بود كاتالوگهاى تجارى همراه با تراكتهاى انقلابى توزيع گردند و بلشويسم به صورت يك رود پوياى تجارى رو به جلو جريان داشته باشد.» گزارش مفصل سرگرد ب. تمپل وابسته بازرگانى انگليس در ايران با اين جملات آغاز مى‌شود.

وى در ادامه به چگونگى ورود گسترش بنگاه تجارى ونشترك اشاره كرد كه از اوت ١٩٢١ تا مى ١٩٢٢ توانست شعب خود را تا كرمان و شيراز بسط بدهد، و سپس در ارزيابى عملكرد اين شركت نوشت كه به لحاظ حجم نتوانسته است به اندازه بزرگى سازمان خود كارى صورت دهد. «همه اين خريدها و همه اين فروشها روى هم احتمالا نمى‌توانند يك دهم كل ارزش مبادلات انگلستان با ايران در همين دوره را بپوشاند.» تمپل در انتقاد از سازمان متورم و بى‌مهارت ونشترك به تحميل انحصار تجارى به ايران اشاره كرد كه از اين رهگذر بازرگانان ايرانى را دشمن خود كرده است. وى با اشاره به اين‌كه «هم‌اكنون فرانسه، آلمان، ايتاليا، سوئيس و بلژيك كالاهاى خود به مقصد ايران را به جاى مسير درياى سياه از مسير بين النهرين گسيل مى‌دارند نتيجه‌گيرى كرد: اكنون به هيچ عنوان دليلى وجود ندارد كه به خاطرش از ايرانيان خواسته شود تا باور كنند در بلشويسم مى‌شود نوزايش اقتصادى يافت، و يا آن‌كه از جهان خواست تا باور كند كه دولت شوروى به عنوان شريك تجارى از همه بهتر است.» ١

* نظر وزيرمختار انگليس در بازگشت رتشتين‌

سرپرسى لورن وزيرمختار انگليس در تهران امروز به كرزن وزير امور خارجه كشور متبوع خود نوشت كه وزيرمختار روسيه به مسكو فراخوانده شد. آن‌گونه كه من دريافتم او اين دستور را قهرآميز دريافت كرده است. ٢

______________________________
(١).FO E ٩٩٥٦ /٩٩٥٦ /٤٣ .

(٢).FO E ٤٧١٥ /٦ /٤٣ .