می‌شود، یعنی کارهای مثبت نیک را انجام دادن. وَ ذَکرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّی. از نماز به عنوان نمونه یاد شده چون از نظر قرآن نماز بزرگترین عامل تربیتی و اصلاحی است.

یک مصداق برای این آیات

البته همین طوری که بعضی مفسرین گفته‌اند آیه عمومیت و کلیت دارد ولی در بعضی از روایات، این آیات را به یک مصداق خاص و معین تطبیق کرده‌اند. البته آن، مصداق است، یعنی منحصر نیست. ]گفته‌اند[ قَدْ اَفْلَحَ مَنْ تَزَکی ]یعنی [رستگار شد آن کسی که خود را به وسیله فطره دادن پاک کرد وَ ذَکرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّی آن کسی که نام پروردگار خودش را به عنوان نماز عید برد و نماز عید را بجا آورد. بنابراین زکات فطره و نماز عید یک مصداق از این آیات کلی هستند.

این دو آیه به صورت مغایب است: رستگار شد کسی که پاک شد، رستگار شد کسی که خدا را یاد کرد و نماز خواند. بعد مخاطبْ مردم می‌شوند، آن مردمی که در آن زمان بودند بالخصوص، آن مردمی که اکثریتشان تذکر پیغمبر را قبول نمی‌کردند. پس سوره از این نظر باز سه قسمت شد؛ اول مخاطب پیغمبر بود : سَبِّحِ اسْمَ رَبِّک الاَْعْلی. بعد قَدْ اَفْلَحَ مَنْ تَزَکی به صورت مغایب: کسانی که پاک شدند رستگار شدند. بعد یکمرتبه مردم دوباره مخاطب می‌شوند به عنوان ملامت، آن مردمی که متذکر نمی‌شوند و اعراض می‌کنند: بَلْ تُؤْثِرونَ الْحَیوةَ الدُّنْیا. به صورت یک افسوس می‌گوید : اما شما این زندگی پست و آلوده را بر آن زندگی پاک ترجیح می‌دهید .

زندگی پست‌تر

یادم نیست که در ذیل کدام‌یک از آیات بود ]که این مطلب را توضیح دادیم. گاهی به صورت حَیوةُ الدُّنْیا می‌آید،[[١] یعنی به تعبیر مضاف و مضاف‌الیه به اصطلاح علمای ادب. ]اینجا[ تعبیر به صورت صفت و موصوف است: اَلْحَیوةُ الدُّنْیا یعنی آن پست‌ترین زندگیها، آن زندگی پست‌تر نه زندگی در جهان پست‌تر، زندگی‌ای که خود آن زندگی پست‌تر است؛ یعنی مردمی که در همین دنیا هم هستند و زندگی می‌کنند دو جور زندگی دارند: بعضی زندگی‌شان زندگی اعلی است چون زندگی‌ای است که آلودگی در آن زندگی هیچ وجود ندارد، زندگی الهی است بر اساس خداشناسی و خداپرستی. بعضی دیگر مثل این کرمهایی که در لجن زندگی می‌کنند غرق در آلودگی هستند. می‌فرماید: شما همین زندگیهای پست و آلوده را بر همه چیز دیگر ترجیح می‌دهید؛ کأنه ای افسوس که شما چنین هستید! وَ الاْخِرَةُ خَیرٌ وَ اَبْقی آخرت بهتر است و جاودانه‌تر. با اینکه آخرت جاودانه است و دنیا

[١] . [افتادگی به اندازه چندین ثانیه از نوار است.]