وَالنّازِعاتِ غَرْقآ. وَ النّاشِطاتِ نَشْطآ[١] تا آخر. خصوصیتی که این سوره‌ها در نوع قسم دارند چند چیز است. یکی اینکه چند قسم متوالی هماهنگ است و دیگر اینکه در هر قسمی یک نوع تأکیدِ مقرون به ابهام وجود دارد. قسمهای دیگر قرآن مثل وَالْعَصْرِ[٢] سوگند به عصر، قسمهای ساده‌ای است. اما وَ الصّافّاتِ صَفّآ یک نوع تأکید خاص در مفهوم این قسم است مقرون به یک نوع ابهام و رمز. ابهام که عرض می‌کنیم، یعنی یک نوع اشاره به یک امر رمزی و برانگیزاننده افکار و اندیشه‌ها برای تأمل و دریافت آن. وَ الصّافّاتِ صَفّآ. سوگند به صف‌زنندگان، به صف‌کشیده‌شدگان یا به صف ایستادگان به صف ایستادنی. هیچ بیان نمی‌کند که مقصود از آن به صف کشیده‌شدگان یا به صف ایستادگان چه جماعتی است، ولی همین قدر بیان می‌کند که یک واقعیتی، یک حقیقتی هست، یک صفی و نوعی صف کشیدن و به صف ایستادن هست. این، جنبه ابهام و رمزی که عرض می‌کنم همین است، یعنی در همین حد قناعت می‌کند، دیگر توضیح بیشتر نمی‌دهد و مخصوصآ زمینه را برای تأمل و تدبّر و اینکه مقصود چیست باز می‌گذارد و فکرها را بیشتر وادار به اندیشیدن می‌کند و لهذا مفسرین در مثل این آیات، فوق‌العاده آراء پراکنده‌ای دارند. هر کسی تأمل کرده و کوشیده است ببیند که این قسمها اشاره به چیست. ما درباره آن آیات قبلا صحبت کرده‌ایم، شاید برای کل و مجموعش در سوره وَ النّازِعات باز بحث بکنیم، حالا ببینیم که در این سوره مرسلات چه باید گفت و مفسرین چه گفته‌اند و در میان اقوالی که مفسرین گفته‌اند چه قولی بر اقوال دیگر به حسب مضمون آیه ترجیح دارد.

اول یک ترجمه تحت اللّفظی ذکر بکنیم: وَ الْمُرْسَلاتِ. مُرسَل یعنی ارسال شده، فرستاده شده، چنان‌که می‌گویند پیامبران مرسل و غیر مرسل. عُرْفآ به معنی پی در پی و متراکم است؛ یعنی فرستاده شده‌های پشت سر یکدیگر و نه از یکدیگر جدا. البته یک معنی عُرْفآ همین است. در زبان عرب گاهی وقتی که گفته می‌شود: جاؤُوا عُرْفآ یعنی پشت سر یکدیگر آمدند. یک معنی دیگر عرف همانی است که در جاهای دیگر قرآن هم آمده است که معنی معروف را می‌دهد، در مقابل منکر: خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ اَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلینَ[٣] . ای پیامبر امر به عرف بکن. در آنجا مقصود از «عرف» معروف است. معروف در مقابل منکر است. منکر یعنی زشت و ناپسند، معروف یعنی امر پسندیده و خوب. وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ یعنی به نیکیها فرمان بده. بعضی مفسرین مثل مجمع‌البیان عرف را به معنی معروف گرفته‌اند یا لااقل یک معنای آن را این طور ذکر کرده‌اند. آن وقت معنی وَالْمُرْسَلاتِ عُرْفآ این می‌شود: آن فرستاده‌شدگان به معروف، یعنی آن مأمورین فرستاده شده برای